Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 05.01.2021 tarihinde Dil Bilgisi kategorisine yazıldı. Özbek Türkçes Dersi 2

makale içerik

Diyaloglar

Birinci Diyalog
Aziz Eshiting va gapni yozing.
Mike Iltimos, sekin o’qing.
Aziz Xo’p Siz meni tushunyapsizmi?
  İkinci Diyalog
Mike Men bu gapni tushunmayman.
Aziz Qaysi gapni?
Mike "Sog’ bo’ling!" nima degani?
Aziz Bu - yaxshi tilak. Siz uni do’stlaringizga aytishingiz mumkin
  Üçüncü Diyalog
Aziz Mayk, yakshanbada siz qayerda bo’ldingiz?
Mike Yakshanbada men uyda bo’ldim.
Aziz Siz uyda nima qildingiz?
Mike Men kitob o’qidim, televizor ko’rdim va do’stimga xat yozdim.

 

Vokabüler 

eshiting dinleyin (kibar, emir kipi)
va ve
gap cümle
gapni cümleyi (belirtme hali)
yozing yazın (emir kipi)
iltimos lütfen
sekin yavaş
o’qing okuyun (emir kipi)
o’qiyman okurum / okuyorum / okuyacağım (geniş-gelecek zaman)
siz siz
meni beni (belirtme hali)
tushunyapsizmi? anlıyor musunuz?
bu bu
tushunmayman anlamam / anlamıyorum / anlamayacağım (geniş-gelecek zamanın olumsuzu)
qaysi? hangi? hangisi?
sog’ sağ
bo’ling olun (kibar, emir kipi)
sog’ bo’ling sağ olun
nima degani? ne demek?
tilak dilek
uni onu (zamir, belirtme hali)
do’stlaringizga dostlarınıza (iyelik, yönelme hali)
aytishingiz söyleyişiniz / söylemeniz (iyelik)
mumkin mümkün
yakshanbada Pazarda (bulunma hali)
qayerda? nerede?
bo’ldingiz oldunuz / idiniz (görülen geçmiş)
uyda evde (bulunma hali)
bo’ldim oldum / idim (görülen geçmiş)
nima? ne?
qildingiz kıldınız / yaptınız (görülen geçmiş)
kitob kitap
o’qidim okudum (görülen geçmiş)
telivizor televizyon
ko’rdim seyrettim (görülen geçmiş)
do’stimga dostuma (iyelik, yönelme hali)
xat mektup
yozdim yaxdım

Gramer ve Vokabüler Açıklamaları

Diyalog 1 için

Özbek Türkçesinde mastar fiilin köküne -moq ekleyerek yapılır:

eshitmoq dinlemek
yozmoq yazmak
o’qimoq okumak

Mastar veya başka bir sonek olmadan, Özbek Türkçesi fiil kökü ikinci teklik şahıs ya da samimi hatta bazen kaba emir anlamı taşır.

eshit! dinle!
yoz! yaz!
o’qi! oku!

Kibar bir emri ifade etmek için, fiilin kökü ünsüzle bitiyorsa -ing; ünlüyle bitiyorsa -ng eki fiil köküne eklenir.

eshit+ing dinleyin
yoz+ing yazın
o’qi+ng okuyun

Gapni yozing cümlesinde -ni soneki belirtme durumu işlevindedir. Çoğu kez Türkiye Türkçesindeki -(y)I, -(y)U; -(n)I, -(n)U ile aynı biçimde kullanılır:

gapni yozing
cümle+yi yaz+ın
(Cümleyi yazın!)

 

Telaffuz Notları

Özbek Türkçesinde ng Anadolu ağızlarındaki nazal n sesinden daha çok 'n' ve 'g' ünsüzlerinin yanyana telaffuz edilmesi gibi bir ses verir. Özbek Türkçesinde emir sözleri son hecede düşen bir tonlamayla telaffuz edilir:

sekin o’qing yavaş okuyun

Diyalog 2 için

Bir fiilin olumsuz şekli -ma sonekinin fiil köküne eklenmesiyle yapılır. Zaman ve şahıs ekleri bundan sonra gelebilir.

yoz! yaz! yozma! yazma!
o’qi! oku! o’qima! okuma!

Tushunmayman kelimesi geniş-gelecek zamanda bir olumsuz fiildir ve anlamam ya da anlamayacağım anlamına gelir. Fakat bazen Türkiye Türkçesinde şimdiki zamanla da karşılık bulabilir: anlamıyorum. Bu olumsuz biçim fiilin olumsauz şekline -y soneki getirilerek yapılır:

tushun+ma+y+man anla+ma+-/-acak/-yor+ben anlamam / anlamıyorum / anlamayacağım

Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ismi nitelendirmek için sıfatlar her zaman addan önce gelir:

yaxshi tilak
iyi dilek

Aytishingiz mumkin (Söyleyebilirsiniz) isim-fiil aytishingiz (söyleyişiniz) ile mumkin (mümkün) kelimesinin birlikte kullanılmasıyla ifade edilir.

Sog’ bo’ling! (Sağ olun) Özbekler'in birbirlerine veda ederken kullandıkları bir ifadedir.

Diyalog 3 için

Bulunma halie eki -da çoğu kez Türkiye Türkçesindekiyle aynı işlevde kullanılır. Ünlü ve ünsüz uyumuna göre değişmez.:

uy ev uyda evde
yakshanba Pazar yakshanbada Pazarda / Pazar gününde

 

O’qidim (okudum), qildingiz (kıldınız / yaptınız) gibi fiil şekilleri görülen geçmiş zaman eki -di'yi içermektedir. Bu ek, fiil köküne eklenerek bir eylemin somut bir şekilde ve yakın bir zamanda tamamlandığını belirtir.

xat yozdim mektup yazdım (ve onu yazmayı bitirdim)

Cümle Kalıpları

Bir kelime vurgulanacaksa genellikle yüklemden önce söylenir:

Yakshabada men uyda bo’ldim Men uyda yakshanbada bo’ldim
Pazar+da ben ev+de idi+m Ben ev+de Pazar+da idi+m
Pazar günü ben evdeydim. Ben evde Pazar günü idim.

Özbek Atasözü

"Sog’ tanda -- sog’lom aql"
Türkiye Türkçesine Aktarma : Sağlıklı bir vücut sağlıklı bir akıldır.
Türkiye Türkçesindeki Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur. sözüne benzemektedir.

 

 

 

Anahtar Kelimeler : Diyaloglar Birinci,Diyalog Aziz Eshiting,va,gapni,yozing.