Özbek Türkçes Dersi 2
Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 04.01.2021 tarih ve 22:24 saatinde Dil Bilgisi kategorisine yazıldı. Özbek Türkçes Dersi 2
makale içerik
Diyaloglar
| Birinci Diyalog | |
|---|---|
| Aziz | Eshiting va gapni yozing. |
| Mike | Iltimos, sekin o’qing. |
| Aziz | Xo’p Siz meni tushunyapsizmi? |
| İkinci Diyalog | |
| Mike | Men bu gapni tushunmayman. |
| Aziz | Qaysi gapni? |
| Mike | "Sog’ bo’ling!" nima degani? |
| Aziz | Bu - yaxshi tilak. Siz uni do’stlaringizga aytishingiz mumkin |
| Üçüncü Diyalog | |
| Aziz | Mayk, yakshanbada siz qayerda bo’ldingiz? |
| Mike | Yakshanbada men uyda bo’ldim. |
| Aziz | Siz uyda nima qildingiz? |
| Mike | Men kitob o’qidim, televizor ko’rdim va do’stimga xat yozdim. |
Vokabüler
| eshiting | dinleyin (kibar, emir kipi) |
| va | ve |
| gap | cümle |
| gapni | cümleyi (belirtme hali) |
| yozing | yazın (emir kipi) |
| iltimos | lütfen |
| sekin | yavaş |
| o’qing | okuyun (emir kipi) |
| o’qiyman | okurum / okuyorum / okuyacağım (geniş-gelecek zaman) |
| siz | siz |
| meni | beni (belirtme hali) |
| tushunyapsizmi? | anlıyor musunuz? |
| bu | bu |
| tushunmayman | anlamam / anlamıyorum / anlamayacağım (geniş-gelecek zamanın olumsuzu) |
| qaysi? | hangi? hangisi? |
| sog’ | sağ |
| bo’ling | olun (kibar, emir kipi) |
| sog’ bo’ling | sağ olun |
| nima degani? | ne demek? |
| tilak | dilek |
| uni | onu (zamir, belirtme hali) |
| do’stlaringizga | dostlarınıza (iyelik, yönelme hali) |
| aytishingiz | söyleyişiniz / söylemeniz (iyelik) |
| mumkin | mümkün |
| yakshanbada | Pazarda (bulunma hali) |
| qayerda? | nerede? |
| bo’ldingiz | oldunuz / idiniz (görülen geçmiş) |
| uyda | evde (bulunma hali) |
| bo’ldim | oldum / idim (görülen geçmiş) |
| nima? | ne? |
| qildingiz | kıldınız / yaptınız (görülen geçmiş) |
| kitob | kitap |
| o’qidim | okudum (görülen geçmiş) |
| telivizor | televizyon |
| ko’rdim | seyrettim (görülen geçmiş) |
| do’stimga | dostuma (iyelik, yönelme hali) |
| xat | mektup |
| yozdim | yaxdım |
Gramer ve Vokabüler Açıklamaları
Diyalog 1 için
Özbek Türkçesinde mastar fiilin köküne -moq ekleyerek yapılır:
| eshitmoq | dinlemek |
| yozmoq | yazmak |
| o’qimoq | okumak |
Mastar veya başka bir sonek olmadan, Özbek Türkçesi fiil kökü ikinci teklik şahıs ya da samimi hatta bazen kaba emir anlamı taşır.
| eshit! | dinle! |
| yoz! | yaz! |
| o’qi! | oku! |
Kibar bir emri ifade etmek için, fiilin kökü ünsüzle bitiyorsa -ing; ünlüyle bitiyorsa -ng eki fiil köküne eklenir.
| eshit+ing | dinleyin |
| yoz+ing | yazın |
| o’qi+ng | okuyun |
Gapni yozing cümlesinde -ni soneki belirtme durumu işlevindedir. Çoğu kez Türkiye Türkçesindeki -(y)I, -(y)U; -(n)I, -(n)U ile aynı biçimde kullanılır:
| gapni yozing |
| cümle+yi yaz+ın |
| (Cümleyi yazın!) |
Telaffuz Notları
Özbek Türkçesinde ng Anadolu ağızlarındaki nazal n sesinden daha çok 'n' ve 'g' ünsüzlerinin yanyana telaffuz edilmesi gibi bir ses verir. Özbek Türkçesinde emir sözleri son hecede düşen bir tonlamayla telaffuz edilir:
| sekin o’qing | yavaş okuyun |
Diyalog 2 için
Bir fiilin olumsuz şekli -ma sonekinin fiil köküne eklenmesiyle yapılır. Zaman ve şahıs ekleri bundan sonra gelebilir.
| yoz! | yaz! | yozma! | yazma! |
| o’qi! | oku! | o’qima! | okuma! |
Tushunmayman kelimesi geniş-gelecek zamanda bir olumsuz fiildir ve anlamam ya da anlamayacağım anlamına gelir. Fakat bazen Türkiye Türkçesinde şimdiki zamanla da karşılık bulabilir: anlamıyorum. Bu olumsuz biçim fiilin olumsauz şekline -y soneki getirilerek yapılır:
| tushun+ma+y+man | anla+ma+-/-acak/-yor+ben | anlamam / anlamıyorum / anlamayacağım |
Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ismi nitelendirmek için sıfatlar her zaman addan önce gelir:
| yaxshi tilak |
| iyi dilek |
Aytishingiz mumkin (Söyleyebilirsiniz) isim-fiil aytishingiz (söyleyişiniz) ile mumkin (mümkün) kelimesinin birlikte kullanılmasıyla ifade edilir.
Sog’ bo’ling! (Sağ olun) Özbekler'in birbirlerine veda ederken kullandıkları bir ifadedir.
Diyalog 3 için
Bulunma halie eki -da çoğu kez Türkiye Türkçesindekiyle aynı işlevde kullanılır. Ünlü ve ünsüz uyumuna göre değişmez.:
| uy | ev | uyda | evde |
| yakshanba | Pazar | yakshanbada | Pazarda / Pazar gününde |
O’qidim (okudum), qildingiz (kıldınız / yaptınız) gibi fiil şekilleri görülen geçmiş zaman eki -di'yi içermektedir. Bu ek, fiil köküne eklenerek bir eylemin somut bir şekilde ve yakın bir zamanda tamamlandığını belirtir.
| xat yozdim | mektup yazdım (ve onu yazmayı bitirdim) |
Cümle Kalıpları
Bir kelime vurgulanacaksa genellikle yüklemden önce söylenir:
| Yakshabada men uyda bo’ldim | Men uyda yakshanbada bo’ldim |
| Pazar+da ben ev+de idi+m | Ben ev+de Pazar+da idi+m |
| Pazar günü ben evdeydim. | Ben evde Pazar günü idim. |
Özbek Atasözü
| "Sog’ tanda -- sog’lom aql" |
| Türkiye Türkçesine Aktarma : Sağlıklı bir vücut sağlıklı bir akıldır. |
| Türkiye Türkçesindeki Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur. sözüne benzemektedir. |
