Uygur Türkçesi Ses ve Şekil Bilgisi

Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 29.01.2021 tarihinde Dil Bilgisi kategorisine yazıldı. Uygur Türkçesi Ses ve Şekil Bilgisi

makale içerik

Uygur Türkçesinin Ses Özellikleri

  1. Özellikle ilk hecedeki ünlülerin yazımında birincil (asli) ünlü uzunlukları korunur.  aat (isim)    oot (ateş)
  2. Kelime başındaki t sesi korunur.    tewe (deve)     tirig (diri)       tag (dağ),
  3. Kelime başındaki k sesi korunur.    köŋül (gönül)      kök (gök)      kümüş (gümüş)
  4. Çok heceli kelimelerdeki g sesi korunur.     başlıg (başlı)         yalgan (yalan)      küçlüg (güçlü)
  5. Kelime içindeki ve sonundaki d sesi korunur.       adak (ayak)         bod (boy)        kıd (kıy)
  6. Göktürkçede kelime içindeki b sesi Uygurcada w sesine döner.

*tebe       tewe     (deve)                                yalbar-     yalwar-     (yalvar)

7.Uygurcada ŋ (nazal n) korunur. köŋül

8. bar    , bar-   ,    bir-    kelimelerinde b sesi korunur.

9.bol- fiilinde b sesi korunur.

10.Kalınlık-incelik uyumu vardır.

11.Düzlük-yuvarlaklık uyumu tam değildir.

12.Göktürkçede ayrılmayan -ny ses grubu iki ana kola ayrılmıştır. -n yi Maniheist Uygurlar, -y yi Budist Uygurlar kullanmıştır.

13.y ağzında ayrılma hali eki için genellikle -dın, din eki kullanılırken, n ağzında Göktürkçede olduğu gibi da, de eki kullanılmıştır.

14.y ağzında ilgi hali eki, ünsüz seslerden sonra -nıng -ning -nung -nüng iken, n ağzında bazen ın, in biçiminde kullanılmıştır.

15.y ağzında görülen geçmiş zaman ekinin 2. tekil şahıs çekimi her zaman -ng sesiyle yapılırken, n ağzında -tıg eki de kullanılmıştır.

16.y ağzında -p zarf fiil eki kullanılırken, n ağzında -pan, -pen daha çok kullanılmıştır.

17.y ağzında gereklilik anlamı -guluk ekiyle sağlanırken, n ağzında -sıg eki kullanılmıştır.

18.n ağzında birinci heceden sonraki -ı ünlüsünün bazı durumlarda -a sesine dönüştüğü görülür. balık – balak

 

Uygur Türkçesinin Yapı Bilgisi

Hal Ekleri

  • Bulunma Hali (lokatif)  da, de, ta, te
  • Çıkma Hali (ablatif)  da, de, ta, te /  dın, din, tın, tin
  • İlgi Hali (genitif)       ın, in / nın, nin
  • Belirtme Hali (akkuzatif)  g / n / nı
  • Yönelme Hali (datif) ga,ge,ka,ke
  • Yön Hali Eki (direktif) garu, gerü, karu, kerü /  ra, re, ru, rü
  • Araç Hali Eki (instrümental) n
  • Eşitlik Hali Eki (ekvatif) ça, çe

Zaman Ekleri

Geniş Zaman,Şimdiki Zaman : r, ar, er, ır, ir,ur, ür

Belirli Geçmiş Zaman: dı, di, tı, ti  / yuk, yük

Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mış, miş

Gelecek Zaman: ga, ge /   gay, gey

Şart Eki: sar, ser

Fiilimsiler

Zarf Fiiller

  • a,e, ı,i,u,ü

udıyu (uyuyarak)             basa (basıp)

  • ıp, ip, up, üp

alıp      kelip

  • pan, pen

kelipen (gelerek)     olurupan ( oturup)

  • matı, meti, matın, metin

almatı (almadan)        sakınmatı (düşünmeden)

  • galı, geli, kalı, keli

algalı (almak için)    körgeli (gördüğünden beri)

  • -dukda, tukda, dükde, tükde

kılındukta (yaratıldığı zaman)

  • ken

er-ken (iken)

Sıfat Fiiller

  • -glı, gli

barıglı (giden)       keligli (gelen)

  • gma, gme

uduzugma (sevk eden)

  • r, ar, er, ır, ir, ur, ür
  • duk, dük, tuk, tük

ol bilmedükin üçün (o bilmediği için),

  • mış miş
  • -daçı, deçi, taçı,teçi

ölteçi bodun (ölecek millet)

  • gu, gü, ku, kü

saklangu ol (saklanmak gerek)

Belgisiz Zamirler

  • adın -başka
  • adınagu- başkası
  • alku- hep
  • barça- bütün
  • yumkı- hepsi
  • kamag- hep
  • kayu- hangi, bazı
  • ulatu- diğer
  • biregü- birisi

Edatlar

  • apam-şayet
  • artuk-fazla
  • asra-altta
  • aşnu-ilk, önce
  • başlayu-başta
  • berü-beri
  • birle-ile
  • içinte-içinde
  • kesre-sonra
  • tapa-e doğru
  • sayu-her bir
  • teg-gibi
  • tegi-kadar
  • ken-sonra

Bağlaçlar

  • takı-dahi
  • birle-ile
  • ulatı-ve
  • ulayu-ayrıca
  • yana-ve
  • yeme-ve

Zarflar

  • taşgaru-dışarı
  • örü-yukarı
  • içdin-içeride
  • utru-karşı
  • kerü-geri
  • amtı-şimdi
  • amru-daima
  • aşnu-önce
  • erte-erken
  • ür-geç
  • basa-sonra
  • edgü-iyi
  • kalısız-eksiksiz
  • tükel-tam
  • yanala-tekrar
  • inçi-şöyle
  • ançakıya-azıcık
  • azkına-azıcık
  • ertingü-pek fazla
  • üküş-çok
  • köp-çok
  • neke-niye
  • neçök-nasıl
  • kanca-nereye

Anahtar Kelimeler : Uygur,Türkçesinin,Ses,Özellikleri Özellikle,ilk,hecedeki,ünlülerin,yazımında,birincil,(asli),ünlü,uzunlukları,korunur.aat,(isim)..

Pinterest Google News Sitesinde Takip Et Facebook Sayfamızı Takip Et Google Play Kitaplar