Varoluşçuluk ve Anlam Arayışı: Öznellik, Özgürlük ve Sorumluluk

Varoluşçuluk, 20. yüzyıl felsefesinin en etkili ve tartışmalı akımlarından biridir. Temel iddiası, varoluşun özden önce gelmesidir; yani, insan önce var olur, sonra ne olacağına kendisinin karar vermesiyle özünü oluşturur. Bu, ontolojik bir öncelik meselesidir. Klasik felsefe, insanın önceden belirlenmiş bir özle, bir ruhla veya Tanrı tarafından verilmiş bir amaca sahip olduğunu varsayarken, varoluşçuluk bu varsayımı reddeder. İnsan, boş bir sayfa gibidir, üzerine kendi yaşam öyküsünü yazmak zorundadır. Bu özgürlük, varoluşçular için hem bir nimet hem de bir lanettir. Özgürlüğün mutlaklığı, insanı derin bir kaygıya, hatta korkuya iter. Çünkü bu özgürlük, her seçimin sorumluluğunu da beraberinde getirir. İnsan, kendi varlığının mimarıdır ve seçimleriyle kendi özünü, dünyasını ve anlamını inşa eder. Bu inşa süreci ise, genellikle belirsizlik, belirsizliğin yarattığı endişe ve özgürlüğün ağır yüküyle doludur. Varoluşçuluk, bireysel sorumluluğun önemini vurgular ve insanın yaşamındaki her seçimin, o kişinin kim olduğunu ve dünyayı nasıl algıladığını şekillendirdiğini savunur. Bu nedenle, varoluşçuluk sadece bir felsefi akım değil, aynı zamanda bir yaşam biçimidir, sürekli bir anlam arayışı ve o anlamı yaratma çabasıdır. Bu arayışta, etik değerler ve toplumsal kuralların önemi azalmaz, aksine varoluşçu perspektif, bunlara yeni bir boyut kazandırır. Çünkü etik değerler ve toplumsal kurallar, bireyin kendi özgür ve sorumlu seçimi sonucu benimsenmiş değerler haline gelir; yüzeysel olarak benimsenmiş zorunluluklar değil, varoluşsal bir anlamın parçasıdırlar. Kısacası, varoluşçuluk için insan, kendi varlığını sürekli olarak yeniden oluşturan, anlam arayışında olan ve bu arayışın sorumluluğunu taşıyan bir varlıktır.

Varoluşçuluğun temel kavramlarından biri, "özgürlük"tür. Ancak, varoluşçuların anladığı özgürlük, her şeyin mümkün olduğu ve hiçbir kısıtlama olmadığı anlamında bir özgürlük değildir. Aksine, varoluşçuluğa göre özgürlük, varoluşsal bir durumdur; insan, var oluşunun koşullarına bağlıdır, ancak bu koşulların belirlediği sınırlar içinde özgür seçimler yapabilir. Örneğin, insanın biyolojik bir varlık olması, sınırlı bir ömre sahip olması, fiziksel ve sosyal çevresi gibi koşullar, kişinin özgürlüğünü kısıtlar. Ancak varoluşçulara göre bu kısıtlamalar, özgürlüğün yokluğu değil, özgürlüğün şekillenmesidir. İnsan, bu koşullar içinde, hangi değerleri benimseyeceğini, hangi amaçlara yöneleceğini, yaşam tarzını nasıl şekillendireceğini özgürce seçer. Bu özgür seçimler, insanın özünü oluşturur ve hayatına anlam katar. Bununla birlikte, varoluşçular, bu özgürlüğün yükünü de vurgularlar. Her seçim, bir takım sorumlulukları gerektirir ve bu sorumlulukların bilincinde olmamak, özgürlüğün kaybedilmesine, varoluşsal bir bunalıma yol açabilir. Özgürlük, yalnızca keyfi seçimler yapmak anlamına gelmez; aynı zamanda kendi seçimlerinin sonuçlarıyla yüzleşmek, bunlardan sorumlu olmak anlamına gelir. Bu sorumluluk, yalnızca kendisine karşı değil, aynı zamanda diğer insanlara ve dünyaya karşı da bir sorumluluktur. İnsanın varoluşsal özgürlüğü, diğer insanların varoluşuna, dünyanın durumuna ve geleceğine dair bir sorumluluk yükü getirir. Bu sorumluluk duygusu, varoluşsal kaygının kaynağı olsa da, aynı zamanda insanın yaşamına anlam ve derinlik katar.

Varoluşçuluk felsefesinde "anlam" kavramı, merkezî bir yer tutar. Ancak, varoluşçulara göre anlam, önceden verilmiş, objektif veya evrensel bir gerçek değildir. Anlam, insanın kendi yaşam deneyimleri ve seçimleri aracılığıyla yaratılır. Doğada veya Tanrı'nın planında önceden belirlenmiş bir anlam yoktur; insan, kendi yaşamına anlam kazandırmak için özgür ve sorumludur. Bu anlam arayışı, varoluşçuluğun temelini oluşturur ve insanın yaşamındaki en önemli görevidir. Ancak, bu arayış her zaman kolay veya başarılı olmaz. Hayat, anlamın yokluğuyla dolu olabilir ve insan, anlam arayışında başarısızlığın acısıyla karşılaşabilir. Bu durum, varoluşsal bunalım ve kaygıya yol açabilir. Bununla birlikte, varoluşçulara göre, anlam arayışının kendisi bile bir anlam ifade eder. İnsanın varoluşunu sorgulaması, anlam yaratma çabası, kendi varlığını tanımlamasına ve kendine özgü bir yaşam tarzı geliştirmeye yöneltir. İnsan, anlam yaratmak için özgürdür; bu özgürlük hem imkanlar hem de zorluklar sunar. Özgürlük, yaratıcı bir güç olsa da, bir anlamda acı vericidir çünkü yaratma süreci, zorlu, belirsiz ve sonuçsuz kalabilir. Ama varoluşçuluk bu belirsizliğin, insan varoluşunun kaçınılmaz bir parçası olduğunu kabul eder ve insanın kendi özgürlüğünün yüküyle başa çıkma biçiminde anlam arayışının anlamını bulur. Yani, anlam, evrensel bir gerçek değil, bireysel bir inşa ve sürekli bir arayıştır.