Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 06.05.2020 tarihinde Türk Dili kategorisine yazıldı. BATI KÜLTÜRÜ ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI TANZİMAT EDEBİYATI

makale içerik

BATI KÜLTÜRÜ ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI  TANZİMAT EDEBİYATI

Tanzimat edebiyatı, Osmanlı’nın askeri, siyasal, sosyal ve ekonomik alanlar başta olmak üzere topyekûn bir yenileşme çabasının sonucu olarak doğmuştur. Bu yenileşme hareketinin ilk resmi belgesi Tanzimat Fermanı’dır.  Tanzimat Fermanı I. Abdülmecid zamanında 3 Kasım 1839 tarihinde İstanbul’da Gülhane Parkı’nda Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından ilân edilmiştir. Bu ferman Gülhane Parkı’nda okunduğu için “Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu” adıyla da anılmaktadır. Padişahın kendi haklarını sınırladığı bu fermanın esasları şu şekildedir: Vatandaşın can, mal ve namus güvenliği garanti altına alınacak; vergi, askerlik ve memuriyette adalet sağlanacak; yargılama halka açık yapılacak ve Müslüman’larla yabancılar eşit haklara sahip olacaktır. Ancak Osmanlı’nın modernleşmesi Tanzimat Fermanı’ndan çok daha önce başlamıştır.  


Osmanlı’da yenilik hareketleri ilk olarak 17. yüzyılda Lale Devri’nde görülmektedir. Ancak bu modernleşme hareketi Batıya yönelme şeklinde değil, eski başarılı günlere dönme şeklinde düşünülmüştür. Osmanlının radikal anlamda Batılılaşma süreci, 1699 Karlofça anlaşmasıyla başlamaktadır. 1683’te başlayan ve 16 yıl süren Viyana kuşatması sonucu Osmanlı Devleti, Karlofça anlaşmasını imzalamak zorunda kalmıştır. Bu anlaşmayla büyük toprak ve güç kaybı yaşayan Osmanlı, ilk kez kendini ciddi manada sorgulamış ve modernleşmenin gerekliliğinin farkına varmıştır. Toprak kayıpları sonucu modernleşmeyi zorunlu bir ihtiyaç olarak gören Osmanlı, doğal olarak ilk yeniliği de askeri alanda gerçekleştirmiştir. Bu nedenle Osmanlının modernleşmesi Batıda olduğu gibi, zihni bir dönüşümden çok reel durumun bir sonucu olarak şekillenmiştir (Ortaylı, 2016:100). Daha çok işlevsel alanda başlayan bu yenilikleri, idari ve mali alanda yapılan düzenlemeler takip etmiştir.  


Batıyla ilk münasebetler, 18. yüzyılda III. Ahmet döneminde Yirmisekiz Çelebi Mehmet gibi önemli elçilerin Fransa’ya gönderilmesiyle başlar. Bu yenilikler daha çok şekilci olduğu için Batı’nın yaşam tarzı üzerinde durulmuştur. Dönemin en önemli gelişmesi ise İbrahim Müteferrika’nın matbaayı Osmanlı’ya getirmesidir. Batılılaşma planlı olarak ilk kez III. Selim zamanında, Nizam-ı Cedid hareketiyle başlar. III. Selim Nizam-ı Cedit ordusunu kurar, Batı’ya daimi elçilikler açarak Batı’yı tanımaya çalışır. Yeniçerileri kaldırmak ister, ancak başarılı olamaz. Yeniliklerin önündeki en büyük engel olarak görülen yeniçerileri II. Mahmut kaldıracaktır. II. Mahmut Osmanlı’nın Batılılaşma sürecinin en önemli padişahı olarak karşımıza çıkmaktadır. Birçok klasik Osmanlı kurumunu kaldırır. Bakanlıkların kurulması, posta teşkilatı, tıbbiye, harbiye, adliye, kılık kıyafet gibi Tanzimat Dönemi’ne kadarki en köklü reformlar onun zamanında yapılmıştır.  


Askeri ve teknik anlamda yapılmaya başlanan ilk yenilikler, özellikle Fransız İhtilali’nden sonra yeni boyutlar kazanmaya başlar. Dünyada doğan, milliyetçilik, meşruti yönetim, anayasal yönetim gibi yeni gelişmeler Osmanlı’nın siyasal anlamda da köklü değişikliklere gitmesine neden olur. Böylelikle modernleşme hareketi 1839’da Tanzimat Fermanı’yla asıl kimliğini kazanır. Bu dönemde Batılılaşma hareketi iki görüş etrafında gelişir: Birincisi, Batı’ya rağmen Batılılaşmamız gerektiğini söyleyen Celal Nuri’nin belirttiği gibi, Batı’nın yalnızca bilim ve tekniğini almak. İkincisi ise Batı medeniyetinden başka ikinci bir medeniyet yoktur, diyen Abdullah Cevdet gibi, Batı medeniyetini tümden almaktır. Ancak, Batı’yı bu seviyeye getiren süreçler ve onu geliştiren temel dinamikler üzerinde gereği kadar durulmamıştır. Ramazan Korkmaz, bu durumu şöyle yorumlamaktadır: 


“Ne var ki, hareketin lideri Reşit Paşa da dâhil, o devirdeki hemen bütün Osmanlı aydınlarının; bu yenileşme programının temel işlevi, içeriği, amaçları ve sınırları hakkında net bir bilgileri yoktu. Daha çok ‘devletlerarası denge’yi hesaba katarak hazırlanan ve ‘Tanzimat’ adıyla sunulan bu iyi niyetli programlar dizisi; yeterli aydın ve düşünce altyapısının olmayışı, Osmanlı Devleti’nin ekonomik, siyasi ve askeri zafiyetler içinde bulunduğu bir dönemde gündeme gelmesi gibi nedenlerle, çoğu zaman amaçlananın tersine sonuçlar da verecek ve özellikle azınlıklara tanıdığı sınırsız toleransla Hıristiyan milletlerin anayasal gelişmeleri ve ulusal bağımsızlık isteklerinin bir manifestosuna dönüşen Islahat Fermanı (1856) ile İmparatorluğun çözülüşünü daha da hızlandıracaktı” (Korkmaz, 2015:29). 


Buradan da anlaşılacağı gibi, Osmanlıda Batılılaşma hareketleri fikirsel altyapıdan yoksun olarak ilerlemiştir. Dolayısıyla yapılan ıslahatların tamamen gönüllü ve bilinçli olduğu söylenemez. Özellikle Tanzimat Dönemi yeniliklerinde Batı’nın yönlendirmesi etkili olmuştur. Türkiye’de modern aydın ve sanatçılar böyle bir sürecin içinde doğmuştur. Nitekim İlber Ortaylı da modern Türk münevverinin Tanzimat’tan çıktığını söyler (Ortaylı, 2016:110). Bu yeni aydın sanatçı tipinin ilk örnekleri Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat gibi edebiyat adamlarıdır. Buradan da anlaşılmaktadır ki Tanzimat Dönemi’nde Batılılaşmanın en etkili olduğu sahaların başında edebiyat gelmektedir. Dönemin romanları, gazeteleri, çevirileri ve tiyatroları bu sürecin hızlanması ve doğru anlaşılması için birer araç olarak kullanılmıştır. 


Hazırlık Dönemi (1839-1860) 
Gazeteler
Bu dönemin gazeteleri genellikle resmi konular hakkında haber yapmakla birlikte zaman zaman yabancı gazetelerden çeviri yapmak suretiyle Batı medeniyeti hakkında da bilgiler vermekteydi. Yapılan bu haberler, yüzeysel de olsa Türk halkını Batı kültürüyle ilk kez buluşturması açısından önemlidir. Böylece Türk halkı Batı medeniyetinin bilim ve teknikteki üstünlüğünü görerek kendisiyle yüzleşme imkânı bulmuştur. İlk gazeteler şunlardır: 
 Takvîm-i Vekayi: İlk resmi gazetedir. 1831’de çıkarılmıştır. Bu gazetede sadece saray ziyaretleri ve törenleri, memur tayinleri, askerlik eğitimi gibi resmi bilgiler yer almaktadır.  Ceride-i Havâdis: İlk yarı resmi gazetedir. 1840’ta İngiliz William Churchill çıkarmıştır. Bu gazete tayin, polis ve günlük şehir haberlerinin yanı sıra ilim, ahlak ve edebiyat konularında da eserler yayımlamıştır. Ancak gazetenin “asıl çıkış amacı: İngilizlerin ekonomik ve siyasi çıkarlarına yönelik bir kamuoyu oluşturmak idi.” (Korkmaz, 2015:27) Osmanlı sanayisini çöküşe sürükleyen bir araç olmasının dışında, dünyadan verdiği haberlerle Batı’yı tanıma imkânı sağlaması olumlu bir gelişme olarak görülebilir. 


Tiyatro
Yenilik hareketinin hızlanmasında yabancı tiyatroların sergilenmesinin de payı büyüktür. Halk, dilini anlamadığı halde özellikle İtalyan ve Fransız tiyatrolarına yoğun bir ilgi göstermiştir. Bu yoğun ilgiden dolayı İstanbul’da 1840’tan itibaren tiyatro binaları inşa edilmiştir. Tiyatrolar yoluyla halk, Batı’nın sanatının yanında, giyim kuşamı, araç gereçleri, yaşam şekilleri hakkında da bilgi edinmeye başlamıştır. 
Eğitim:  
 Abdülmecid ilköğretimden itibaren Batı tarzı bir eğitim modeli oluşturmaya çalışmış, medreselerin yanı sıra modern üniversite kurmuştur.   1846 yılında “Meclis-i Maarif-i Umûmiye” kurulmuştur. Bu meclis günümüzdeki Milli Eğitim Bakanlığı gibi eğitim işlerinden sorumludur.  1847 yılında modern okullara uygun öğretmen yetiştirmek için “Dârülmuallim” kurulmuştur.   1851 yılında “Encümen-i Dâniş” kurulmuştur. Temel amacı, tercümeler yapmak, bilimsel eserler ve Batı tarzı üniversitede okutulacak kitaplar yazmaktır.   1859 yılında idareci yetiştirmek için “Mekteb-i Mülkiyye” kurulmuştur.  Bu dönemde Bâb-ı Âli’deki “Tercüme Odası” ve “Tophâne Müşîrliği Kalemi” Fransızcanın aydınlar arasında yayılmasını sağlayarak yeniliklere büyük katkı sağlamıştır. 


İlk Tercümeler: 
 1859’da Şinasi Fransızcadan yaptığı ilk şiir tercümelerini, “Tercüme-i Manzume” adıyla yayımlamıştır.  1860’ta Şinasi, Batılı anlamda ilk tiyatro olan “Şair Evlenmesi” adlı eseri yayımlamıştır.  1862’de Yusuf Kâmil Paşa ilk çeviri roman olan, Fenelon’un “Telemak” romanını yayımlamıştır. (1859’da tercüme etmiştir.)  
Hazırlık dönemindeki ürünler ve yenilikler tarihlerine göre şu şekilde sıralanabilir: 
 1931: İlk resmi gazete olan “Takvîm-i Vekâyi” yayımlanmıştır.   1832: Tercüme Odası kurulmuştur.  1840: İlk yarı resmi gazete olan “Ceride-i Havâdis” yayımlanmıştır.  1840: İlk tiyatro binası kurulmuştur.  1846: Meclis-i Maarif-i Umûmiye kurulmuştur.  1851: Encümen-i Dâniş kurulmuştur.  1859: Şinasi Fransızcadan yaptığı ilk şiir tercümelerini “Tercüme-i Manzume” adıyla yayımlamıştır.  1860: Şinasi Batılı anlamda ilk tiyatro olan “Şair Evlenmesi”ni yayımlamıştır.  1862: Yusuf Kâmil Paşa ilk çeviri roman olan, Fenelon’un “Telemak” romanını yayımlamıştır.  
Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatı (1860-1876) 
Tanzimat edebiyatının birinci dönemi ilk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval ile başlar. Bu gazete 1860 yılında Şinasi ve Agâh Efendi tarafından çıkarılmıştır. 
Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatının Genel Özellikleri 
 Tanzimat edebiyatının birinci dönemi ilk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval ile başlar.  Edebiyatı halkı bilinçlendirmek ve eğitmek için bir araç olarak gören sanatçılar “Sanat toplum içindir.” ilkesiyle hareket etmişlerdir.  Buradan hareketle, dilde sadeleşmeyi hedefleseler de bu konuda pek başarılı olamamışlardır.  Şiirde biçim olarak divan edebiyatının etkisi sürmüş ancak içerik olarak yenilikler görülmüştür.  Hece ölçüsü denenmekle birlikte genellikle aruz ölçüsü kullanılmıştır.  Gazel, kaside, terkib-i bent gibi divan edebiyatı nazım şekilleri aynen kullanılmıştır.   İlk defa bu dönemde, akıl, medeniyet, vatan, millet, hürriyet, hak, adalet gibi konular işlenerek şiirin içeriğinde değişiklikler yapılmıştır. (Münacat/Şinasi, Hürriyet Kasidesi/Namık Kemal)  Eserlerde genellikle Fransız edebiyatı örnek alınmıştır.  Eserler ilk ve taklit olması bakımından teknik açıdan zayıftır. 


 Romanlarda, günlük yaşam, tarihi olaylar, kölelik, yanlış Batılılaşma, görücü usulü evlilik, yasak aşk gibi konular işlenmiştir.  Roman, öykü, modern tiyatro, gazete, makale, eleştiri, deneme, anı ve fıkra gibi türler ilk kez bu dönemde kullanılmıştır.  Noktalama işaretleri ilk defa bu dönemde, Şinasi tarafından kullanılmıştır.  Dönemin sanatçıları edebiyat adamları olmasının yanında genellikle devlet adamlığı görevi de yapmışlardır.  Bu dönemde Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa klasisizm’den; Namık Kemal, Ahmet Mithat ve Şemseddin Sami romantizm’den etkilenmiştir.  Birinci dönem Tanzimat edebiyatının önemli sanatçıları şunlardır: Ziya Paşa, İbrahim Şinasi, Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Şemseddin Sami, Ahmet Vefik Paşa. 
İkinci Dönem Tanzimat Edebiyatı (1876-1895) 
İkinci dönem Tanzimat edebiyatı, II. Abdülhamit’in tahta geçtiği yıl olan 1876’da başlamış ve 1895 yılına kadar devam etmiştir. 
İkinci Dönem Tanzimat Edebiyatının Genel Özellikleri 
 Birinci dönemden farklı olarak toplumsal konulardan ziyade bireysel konulara yönelen sanatçılar, “Sanat sanat içindir.” ilkesiyle hareket etmişlerdir.  Dönemin sanat anlayışında, 2. Abdülhamit’in baskıcı yönetiminin yanı sıra sanatçıların kişilikleri etkili olmuştur.   Birinci döneme göre dil daha ağır ve sanatlıdır.  Birinci dönemden farklı olarak divan edebiyatı nazım biçimlerinin yanında Batı edebiyatı nazım biçimleri de kullanılmaya başlanmıştır.  Birinci dönemde olduğu gibi hece ölçüsü denenmişse de genellikle aruz ölçüsü kullanılmıştır.

 “Güzel olan her şey şiirin konusu olabilir.” anlayışıyla şiirin konusunu daha da genişleten sanatçılar, şiirlerinde karamsarlık, ölüm, aşk ve felsefe gibi konular işlenmiştir.  Roman ve hikâye teknik açıdan birinci döneme göre daha başarılıdır.  Gazetecilik birinci dönemdeki işlevini yitirmiştir.  Tiyatro oynanmak için değil okunmak için yazılmıştır. (Abdülhak Hamit Tarhan)  İkinci dönem Tanzimat edebiyatı, Servet-i Fünûn edebiyatına zemin hazırlamıştır.  Roman ve hikâyelerde realizm ve naturalizm;  şiirlerde romantizm etkili olmuştur.

 Recaizade Mahmut Ekrem ve Samipaşazade Sezai realizmden; Nabizade Nazım naturalizmden; Abdülhak Hamit Tarhan romantizmden etkilenmiştir.  Tanzimat ikinci döneminde yaşayıp da divan edebiyatını savunan tek sanatçı Nabizade Nazım’dır.  İkinci dönem Tanzimat edebiyatının önemli sanatçıları şunlardır: Recaizade Mahmut Ekrem, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım, Muallim Naci, Abdülhak Hamit Tarhan, Direktör Ali Bey, Ahmet Cevdet Paşa. 


Tanzimat Edebiyatı Metin Türleri 
Şiir 
 Tanzimat edebiyatının ilk yıllarında, divan şiirini yeniden canlandırmak isteyen sanatçılar “Encümen-i Şu’arâ” topluluğunu kurmuştur. Bu şairler arasında Ziya Paşa ve Namık Kemal 
de bulunmaktadır. Ancak ilerleyen zamanlarda Şinasi ile tanışan Namık Kemal yeni şiir anlayışına yönelmiştir.  Tanzimat sanatçıları, divan şiirinin yerine Batı tarzı yeni bir şiir anlayışı oluşturmayı amaçlamıştır. Ancak Türk edebiyatında asırlardır hüküm süren divan edebiyatının etkisinden kurtulmak çabuk ve kolay olmamıştır.  Tanzimat şiirindeki ilk yenilikler İbrahim Şinasi ile başlamıştır. Şinasi dönemin başlarında Fransız şiirinden tercümeler yapmış ve bu tercümelere benzer şiirler yazmayı denemiştir.  Tanzimat şiirindeki ilk ve en önemli değişiklik içerikte olmuştur. Tanzimat’ın birinci döneminde akıl, medeniyet, vatan, hak, adalet, hürriyet gibi toplumsal konular; ikinci döneminde, aşk, ölüm, doğa ve felsefe gibi bireysel konular işlenmiştir. (Münacat/Şinasi, Hürriyet Kasidesi/Namık Kemal, Makber/Hamit)  İçeriğin değişmesine karşın biçimde çok köklü değişiklikler olmamıştır.  Genel olarak gazel, kaside, terkib-i bend gibi divan edebiyatı nazım biçimleri kullanılmıştır.

Ancak özellikle ikinci dönem Tanzimat edebiyatında Batı edebiyatı nazım şekilleri kullanılmaya başlanmıştır.  Hece ölçüsü denenmekle birlikte genellikle aruz ölçüsü kullanılmıştır.  Divan edebiyatındaki parça güzelliğinin yerini, bütün güzelliği ve konu birliği almıştır.  Tanzimat edebiyatının birinci döneminde “toplum için sanat”; ikinci döneminde “sanat için sanat” anlayışı hâkimdir.  Birinci dönem şairleri konuşma diline yaklaşmayı ve dilde sadeleşmeyi hedeflese de bunda yeterince başarılı olamamışlardır. İkinci dönemde ise dilde sadeleşme amacı güdülmediği için dil daha da ağırlaşmıştır.  Şiirlerde genellikle romantizmin etkisi görülmektedir.  Bu dönemde Abdülhak Hamit Tarhan ilk pastoral şiir olan “Sahra”yı yazmıştır. 


Roman ve Hikâye 
 Tanzimat edebiyatına gelene kadar Türk edebiyatında modern roman ve hikâye türleri yoktur. Türk edebiyatında bu boşluğu mesneviler ve halk hikâyeleri doldurmuştur.  Tanzimat edebiyatında roman önce çevirilerle başlamış ve daha sonra bu örneklerden hareketle ilk roman ve öyküler yazılmıştır.  Yusuf Kâmil Paşa’nın Telemak (1862)  çevirisi ilk olması dışında Batılı anlamda Türk romanına pek bir katkı sağlamamıştır. Bu dönemin roman anlayışına yön veren eserler, Sefiller (1862), Robinson Cruzoe (1864), Monte Kristo (1872), Atala (1873), Paul ve Virginie (1873) gibi çeviriler olmuştur.

 İlk çevirilerden yaklaşık on yıl sonra ilk roman ve öyküler görülmüştür. İlk olarak 1870’te Ahmet Mithat yazdığı fıkraları “Kıssadan Hisse” adıyla yayımladıktan hemen sonra, yine 1870’te otuz hikâyeden oluşan “Letâif-i Rivâyât” adlı ilk hikâye kitabını yayımlamıştır. Bu eserleri Şemseddin Sami’nin 1872’de yazdığı Türk edebiyatının ilk romanı olan “Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat” adlı eser takip etmiştir.  Birinci dönem roman ve hikâyeleri ilk ve taklit olması açısından teknik yönden zayıftır. İkinci dönem roman ve hikâyeleri de çok başarılı olmamakla birlikte birinci döneme göre daha başarılıdır.  Roman ve hikâyelerde, günlük yaşam, tarihi olaylar, yanlış Batılılaşma, kölelik, görücü usulü evlilik, yasak aşk gibi konular işlenmiştir.  Olayların gelişmesinde rastlantılara çok yer verilmiştir.  İlk dönemde tasvirler çok uzatılmış; ikinci dönemde ise daha kısa tasvirler yapılmıştır. 


 Roman ve hikâyelerde mekân genellikle İstanbul’dur.   Kişiler İstanbul’un aydın çevrelerinden seçilmiştir.  Kişiler genellikle tek boyutludur. İyiler her zaman iyi, kötüler her zaman kötüdür.  Birinci dönemde konuşma diliyle sade eserler yazılmaya çalışılmışsa da ikinci dönemde böyle bir amaç güdülmemiştir.  Birinci dönem sanatçıları diğer edebi ürünlerde olduğu gibi roman ve hikâyeleri halkı eğitmek için bir araç olarak kullanmışlardır. Özellikle Ahmet Mithat’ın romanın akışını keserek araya girmesi eserin eğitim yönünü estetikten üstün tuttuğunu göstermektedir.  Birinci dönemde genellikle romantizmden; ikinci dönemde ise realizmden etkilenilmiştir.   Namık Kemal, Ahmet Mithat ve Şemseddin Sami romantizm’den; Recaizade Mahmut Ekrem ve Samipaşazade Sezai realizmden; Nabizade Nazım naturalizmden etkilenmiştir.  Şinasi, Ziya Paşa, Abdülhak Hamit Tarhan, Muallim Naci, Ahmet Vefik Paşa ve Ali Bey roman ve öykü türünde eserler vermemişlerdir.  Sonuç olarak ortaya konan eserler ilk olmaları açısından önemlidir. Ancak Türk edebiyatında Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ifadeleriyle, “Halid Ziya’ya kadar, romancı muhayyilesiyle doğmuş tek muharririmiz yoktur. Hepsi roman ve hikâye yazmaya hevesli insanlardır.”(Tanpınar, 2003:289). 


Tanzimat döneminin ilk roman ve hikâyeleri: 
 İlk çeviri roman: Telemak/Yusuf Kâmil Paşa. 1859 yılında Fenelon’dan tercüme etmiş ve 1862 yılında yayımlamıştır.  İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat/Şemseddin Sami (1872)  İlk edebi roman: İntibah/Namık Kemal. 1876’da yayımlanan romanın ilk ismi “Son Pişmanlık”tır. Daha sonra “İntibah ya da Sergüzeşt-i Ali Bey” olarak değiştirilmiştir.  İlk tarihi roman: Cezmi/Namık Kemal (1880)  İlk köy romanı: Karabibik/Nabizade Nazım  İlk tezli roman, ilk psikolojik roman denemesi ve ilk naturalist roman: Zehra/Nabizade Nazım  İlk realist roman: Araba Sevdası/Recaizade Mahmut Ekrem. 1889’da yazılmış ve 1898’de basılmıştır.  İlk hikâye: Letaif-i Rivâyât/Ahmet Mithat Efendi (1870)  İlk modern (Batılı anlamda) hikâye: Küçük Şeyler/Samipaşazade Sezai (1890) 


Tiyatro 
 Tanzimat edebiyatının hazırlık döneminde yenilik hareketinin hızlanmasında yabancı tiyatroların sergilenmesinin payı büyüktür. Halk, dilini anlamadığı halde özellikle İtalyan ve Fransız tiyatrolarına yoğun bir ilgi göstermiştir. Bu yoğun ilgiden dolayı İstanbul’da 1840’tan itibaren tiyatro binaları inşa edilmiştir. Tiyatrolar yoluyla halk, Batı’nın sanatının yanında, giyim kuşamı, araç gereçleri ve yaşam şekilleri hakkında bilgi edinmeye başlamıştır.  Batılı örneklerden sonra ilk önemli Türk tiyatrosu 1868’de kurulan “Osmanlı Tiyatrosu”dur. Namık Kemal, Ali Bey, Ahmet Mithat, Şemseddin Sami gibi sanatçıların eserleri bu tiyatroda sergilenmiştir. Türk tiyatrosunun gelişmesinde önemli bir yeri olan bu tiyatro, 1884’te II. Abdülhamit tarafından yıkılmıştır.  Bu dönemde tiyatro faydalı bir eğlence olarak görülmüş, eserlerde halkı eğitmek amaçlanmıştır.  Şinasi gibi birinci dönem sanatçıları halk diline yaklaşmış, Abdülhak Hamit Tarhan gibi ikinci dönem sanatçıları halk dilinden uzaklaşmıştır.  Tanzimat edebiyatında en çok tiyatro eseri yazanlardan biri Abdülhak Hamit Tarhan’dır. Eserlerinde ağır ve süslü bir dil kullanmıştır. Hamit, tiyatroyu oynanmak için değil okunmak için yazmıştır. 


 Tanzimat edebiyatı tiyatrosunda genellikle, aile hayatı, gelenek, vatan sevgisi, toplumsal ve tarihi konular işlenmiştir.  Dönemin tiyatro eserleri teknik bakımdan zayıftır.  Bu dönemde Ahmet Vefik Paşa ve Âli Bey Molier’den tercüme ve uyarlamalar yapmışlardır.   Komedilerde klasisizm, dramlarda romantizmin etkisi görülmektedir.  Tanzimat edebiyatında tiyatro yazanlar arasında, Şinasi, Namık Kemal, Şemseddin Sami, Ahmet Mithat, Âli Bey, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Ahmet Vefik Paşa, Samipaşazade Sezaî ve Teodor Kasap bulunmaktadır. 


Tanzimat edebiyatının ilk tiyatro eserleri: 
 İlk Türk piyesi: Hikâye-i İbrahim Paşa be-İbrahim-i Gülşenî/Hayrullah Efendi. 1844’te Abdülhak Hamit Tarhan’ın babası Hayrullah Efendi tarafından yazılan bu dört perdelik küçük dram ancak 1939’da yayımlanmıştır.  Batılı anlamdaki ilk tiyatro: Şair Evlenmesi/Şinasi. 1859’da yazılan eser 1860’ta Tercüman-ı Ahval’de yayımlanmıştır. Bir perdeden oluşan bu komedide görücü usulü evlilik anlatılmıştır.  Sahnelenen ilk tiyatro: Vatan yahut Silistre/Namık Kemal. 1 Nisan 1873’te oynandı. 


Gazete 
 Gazete Tanzimat edebiyatında halkı bilinçlendirmenin ve eğitmenin en önemli araçlarından biridir.  Tiyatro, çeviri, makale eleştiri gibi türler ilk kez gazete vasıtasıyla yayımlanır. 


Tanzimat edebiyatının ilk gazeteleri: 
 İlk resmi gazete: Takvîm-i Vekayi’dir. 1831’de çıkarılmıştır. Bu gazetede sadece saray ziyaretleri ve törenleri, memur tayinleri, askerlik eğitimi gibi resmi bilgiler yer almaktadır. 
 İlk yarı resmi gazete: Ceride-i Havâdis’tir. 1840’ta İngiliz William Churchill çıkarmıştır. Bu gazete tayin, polis ve günlük şehir haberlerinin yanı sıra ilim, ahlak ve edebiyat konularında da eserler yayımlamıştır. Ancak gazetenin “asıl çıkış amacı: İngilizlerin ekonomik ve siyasi çıkarlarına yönelik bir kamuoyu oluşturmak idi.” (Korkmaz, 2015:27) Osmanlı sanayisini çöküşe sürükleyen bir araç olmasının dışında, dünyadan verdiği haberlerle Batı’yı tanıma imkânı sağlaması olumlu bir gelişme olarak görülebilir.  İlk özel gazete: Tercümân-ı Ahvâl’dir. 1860 yılında Şinasi ve Agâh Efendi birlikte çıkarmıştır. 


Tanzimat edebiyatının diğer gazeteleri: 
 Tasvîr-i Efkâr: 1862 yılında Şinasi tarafından çıkarılmıştır.   Muhbir: 1867 yılında Ali Suâvî tarafından çıkarılmıştır.  Hürriyet: 1868 yılında Ziya Paşa ile Namık Kemal birlikte yurt dışında çıkarmıştır.  İbret: 1871 yılında Namık Kemal tarafından çıkarılmıştır.  Devir: 1872 yılında Ahmet Mithat tarafından çıkarılmıştır.  Bedir: 1872 yılında Ahmet Mithat tarafından çıkarılmıştır.  Tercüman-ı Hakikat: 1878 yılında Ahmet Mithat tarafından çıkarılmıştır. 


Eleştiri 
 Tanzimat edebiyatının ilk eleştirileri divân edebiyatına karşı yapılmıştır. Bunun yanında eleştiriler, eski-yeni tartışması, edebi dil ve edebi gelenek üzerine yoğunlaşmıştır. 
 Tanzimat edebiyatının ilk eleştirilerinden biri Şinasi’nin 1860 yılında “Tercüman-ı Ahvâl Mukaddimesi”nde ileri sürdüğü görüşlerdir. Bu mukaddimede Şinasi eski zihniyeti, eski edebiyatı ve basın camiasını eleştirmiştir.   Tanzimat edebiyatının gerçek anlamdaki ilk eleştirisi, Namık Kemal’in "Lisân-ı Osmanî'nin  Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazatı Şâmildir" adlı makalesidir. Namık Kemal, 1866 yılında Tasvir-i Efkâr'da yayımlanan bu makalede divân edebiyatını eleştirmiştir.   Namık Kemal’den sonra Ziya Paşa da "Şiir ve İnşa" makalesinde divân edebiyatını eleştirmiştir. 1868’de Hürriyet gazetesinde yayımlanan bu makalede gerçek edebiyatın Türk halk edebiyatı olduğunu ileri sürerek divan edebiyatını  "gayrı milli ve suni" olmakla suçlamıştır.   Ancak Ziya Paşa, 1874'te "Hârâbat”ın ön sözünde bu kez de halk edebiyatını eleştirmiş, divan edebiyatını savunmuştur.

 Namık Kemal, Ziya Paşa'nın "Hârâbat" mukaddimesine karşılık "Tahrib-i Hârâbat" ve "Takib" adlı eserleri yazmıştır.  Tanzimat edebiyatında en çok ses getiren tartışmalardan biri de Recaizade Ekrem ile Muallim Naci arasındaki eski-yeni tartışmasıdır. “Abes-muktebes” tartışması olarak da bilinen bu tartışmada Ekrem, “kulak için kafiye” anlayışını savunurken Naci, “göz için kafiye” anlayışını savunmuştur.   Recaizade Mahmut Ekrem “Ta'lim-i Edebiyat”ta, “Zemzeme”nin ön sözünde, “Takdîr-i Elhân” ve “Pejmürde” adlı eserlerin bazı bölümlerinde divan edebiyatını ve Muallim Naci'nin eski edebiyat hakkındaki görüşlerini eleştirmiştir.   Muallim Naci de bu eleştirilere Saadet gazetesinde verdiği cevapları 1886’da “Demdeme” adı altında yayımlamıştır. 
Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatı Sanatçıları2 (SAZAN) 


İbrahim Şinasi (1826-1871) 
 1826 yılında İstanbul’da doğan Şinasi’nin babası şehit Topçu Yüzbaşı Bolulu Mehmet Ağa, annesi Esma Hanım’dır.  İlköğrenimini Mahalle Mektebi’nde tamamladıktan sonra Tophane’deki Feyziye Mektebi’nde öğrenim görmüştür.   Küçük yaşta Tophane Kalemi’nde memur olmuş, burada Arapça, Farsça ve Fransızca dersleri almıştır.  Tophane Kalemi’nde görev yaparken Mustafa Reşit Paşa’nın da desteğiyle 1849 yılında maliye öğrenimi görmek için Paris’e gönderilmiştir. Burada Batı kültürünü ve Fransız edebiyatını yakından tanımış, Lamartin’le tanışma fırsatı bulmuştur.  İstanbul’a döndükten sonra Mustafa Reşit Paşa’nın desteğiyle 1855’te “Meclis-i Maarif” üyesi olmuştur.  1859’da Fransızcadan çevirdiği şiirleri “Tercüme-i Manzume” adıyla yayımlamıştır.

 1860’ta Agâh Efendi’yle birlikte ilk özel gazete olan “Tercümân-ı Ahval”i çıkarmıştır.  1860’ta Batılı anlamda ilk tiyatro olan “Şair Evlenmesi” adlı eseri “Tecümân-ı Ahval”de yayımlamıştır.  Bir süre sonra Agâh Efendi’yle ortaklığına son vererek 1862’de tek başına “Tasvir-i Efkâr” adlı gazeteyi çıkarmıştır.  1863’te gazetedeki yazılarından dolayı “Meclis-i Maarif”teki görevine son verilmiştir.  Şinasi, 1865’te tam olarak bilinmeyen bir sebepten, aniden Paris’e kaçmıştır.  1870’te sakin ve melankolik bir adam olarak İstanbul’a dönen Şinasi, kendi matbaasında çalışmalarını sürdürdüğü sırada beynindeki ur nedeniyle 1871’de İstanbul’da vefat etmiştir.  Şinasi Tanzimat edebiyatında yenileşmenin öncüsüdür. 
                                         
2 Tanzimat edebiyatı sanatçıları hakkında bilgi verilirken (Tanpınar, 2003), (Parlatır, et al., 2018), (Tuncer, 1996) kaynaklarından faydalanılmıştır. 
 Tanzimat edebiyatındaki ilk özel gazeteyi çıkarmış, ilk tiyatro, makale, eleştiri ve şiir çevirilerini yazmıştır.  Divan şiiri geleneğini sarsmış yeni şiirin önünü açmıştır.  Nesri, nazımdan ve sanattan uzaklaştırarak yazı dili haline getirmiştir.  Türk edebiyatında noktalama işaretlerini ilk kez Şinasi kullanmıştır.  Edebi eserleri halkı eğitmek için birer araç olarak gören Şinasi, eserlerini sade bir dille, “safî Türkçe” anlayışıyla yazmaya çalışmıştır.  Eserlerinde genellikle akıl, medeniyet, adalet, vatan, millet konularını işlemiştir. 


Eserleri: 
 Tercüme-i Manzume: İlk şiir çevirileridir. Fransızcadan çevirdiği bu eserleri 1859’da kitaplaştırmıştır. 
 Tercüme-i Ahval: İlk özel gazetedir. 1860’ta Agâh Efendi ile birlikte çıkarmıştır. 
 Tercüme-i Ahval Mukaddimesi: Gazetenin ön sözündeki görüşleri, ilk makale ve eleştiri kabul edilebilir. Bu mukaddimede Şinasi eski zihniyeti, eski edebiyatı ve basın camiasını eleştirmiştir.  
 Şair Evlenmesi: Batılı anlamda yazılmış ilk tiyatrodur. 1859’da yazılan eser 1860’ta Tercüman-ı Ahval’de yayımlanmıştır. Bir perdeden oluşan bu komedide görücü usulü evlilik anlatılmıştır. 
 Tasvir-i Efkâr: Şinasi’nin 1862’de tek başına çıkardığı gazetedir.  Müntahabat-ı Eş’âr: 1862’de Şinasi kendi eserleri arasından seçtiği şiirleri kitaplaştırmıştır.  Durûb-ı Emsâl-i Osmaniyye: 1863’te Osmanlı atasözlerini topladığı eserdir. 


Ziya Paşa (1829-1880) 
 1829 yılında İstanbul’da doğan Ziya Paşa’nın asıl adı, Abdülhamit Ziyaüddin’dir.  Babası Galata Gümrüğü kâtiplerinden Erzurumlu Feridüddin Efendi, annesi Itır Hanım’dır.  Beyazıt Rüştiyesi’nde okumuş, Arapça ve Farsça eğitimi almıştır.  Genç yaşlarda Sadaret Mektubî kalemine girmiş, burada dönemin önemli sanatçılarıyla tanışmıştır.  1859 yılında yazdığı “Terci-i Bend”i ona büyük şöhret kazandırmıştır.  Müsteşarlık, mutasarrıflık ve müfettişlik gibi önemli devlet görevlerinde bulunmuştur.  Devlet kademesinde ve siyasette sürekli yükselme çabası ve bu yolda karşılaştığı engeller sanatının konusuna da yansımıştır. Özellikle Âli Paşa’yla olan mücadelesine eserlerinde sıklıkla yer vermiştir.  1867 yılında Paris’e kaçmış, döndüğünde yine çeşitli devlet görevlerinde bulunmuştur.  1880 yılında Adana valisiyken vefat etmiştir.  Ziya Paşa duygu olarak eski edebiyata, akıl olarak ise yeni edebiyata yakındır.  Kendi içinde yaşadığı bu eski-yeni çatışması eserlerine de açık bir şekilde yansımıştır.  Ziya Paşa’nın şiirlerinin bazı dizeleri halk arasında atasözü gibi kullanılmaktadır.  Sosyal, felsefî ve metafizik konulu şiirlerinin yanı sıra hicivleriyle ünlüdür. 


Eserleri: 
 Şiir ve İnşa: Ziya Paşa, bu makalede halk edebiyatını övmüş, divan edebiyatını yermiştir. 1868’de Hürriyet gazetesinde yayımlanan makalede gerçek edebiyatın Türk halk edebiyatı olduğunu ileri sürerek divan edebiyatını  "gayrı milli ve suni" olmakla suçlamıştır.  
 Hârabât: Divan şiiri antolojisidir. Ziya Paşa, 1874'te "Hârâbat”ın ön sözünde bu kez de halk edebiyatını eleştirmiş, divan edebiyatını savunmuştur.  Zafernâme:1868’de Âli Paşayı hicvetmek için yazdığı eserdir. Nazım nesir karışıktır. 
 Defter-i A’mâl: Tanzimat edebiyatının ilk anı örneklerinden biridir. Ziya Paşa çocukluk anılarını anlatmıştır.  Eş’ar-ı Ziya: 1881’de Ziya Paşa’nın ölümünden sonra şiirlerinin toplandığı kitaptır.  Terci-i Bend: 1859 yılında yazdığı bu eserde felsefi ve metafizik konuları işlemiştir. İslam felsefesiyle Batı bilimlerini birleştirerek insanın dünyadaki yerini, varlığı ve evreni sorgular.   Terkib-i Bend: Bu eseri 1870 yılında Bağdatlı Ruhî’nin “terkib-i bend”ine nazire olarak yazmıştır. Eserde dönemin sosyal konuları ele alınmıştır.  Veraset Mektupları: Veraset kanunlarının değiştirilmesine yönelik eleştiriler içeren mektuplardır.  Rüya: 1868’de Londra’da Hürriyet gazetesinde yayımlanan eserde Bâbıâli ve Âli Paşa eleştirmiştir.  Arz-ı Hal: Âli Paşaya olan öfkesini dile getirmiştir. 1868’de yazılan eser 1909’da yayımlanmıştır.  Çeviri eserleri: Endülüs Tarihi, Engizisyon Tarihi, Emile, Tartuffe (Riyanın Encamı), Telemak. 


Namık Kemal (1840-1888) 
 21 Aralık 1840’ta Tekirdağ’da doğan Namık Kemal’in asıl adı, Mehmet Kemal’dir.  Babası Mustafa Âsım Bey, annesi Fatma Zehra Hanım’dır.  Sekiz yaşında annesini kaybeden Namık Kemal, anne tarafından dedesi Abdüllâtif Paşa’nın yanında büyümüştür.   Abdüllâtif Paşa’nın devlet görevlerinden dolayı onunla birlikte, İstanbul, Afyon, Kıbrıs, Kars ve Sofya’da bulunmuştur.  On altı yaşındayken Sofya’da Nesime Hanım’la evlenmiş ve bu evlilikten Feride, Ulviye ve Ali Ekrem adlarında üç çocuğu olmuştur.  1858’de İstanbul’a gelerek Arapça, Farsça ve Fransızca eğitimi almıştır. Burada Leskofçalı Galib, Hersekli Arif Hikmet, Yenişehirli Avni ve Ziya Paşa gibi dönemin önemli sanatçılarıyla tanışmış yazdığı şiirlerle ün kazanmıştır.  1859 yılında Gümrük Kalemi’nde memur olmuştur.  1862’de Şinasi’yle tanışan Namık Kemal’in hayatı ve sanat anlayışı köklü bir şekilde değişmiştir. Bu nedenle onun sanatı Şinasi’den önce ve sonra olmak üzere iki döneme ayrılabilir.  “Encümen-i Şuara” üyesi olan Namık Kemal, Şinasi’den sonra bu topluluktan ayrılarak eski edebiyata karşı tavır almış ve Batı tarzı edebiyata yönelmiştir.  1863 yılında “Tercüme Odası”na girmiştir.  1865’te Avrupa’ya kaçan Şinasi, Tasvir-i Efkâr gazetesini Namık Kemal’e bırakmıştır.

 Yeni Osmanlılar Cemiyeti’ne katılan Namık Kemal 1867’de Paris’e gitmiştir.  Paris’te önce “Muhbir” gazetesini, daha sonra da Ziya Paşa’yla birlikte “Hürriyet” gazetesini çıkarmıştır.  1870 yılında İstanbul’a dönen Namık Kemal, 1872’de “İbret” gazetesini çıkarmıştır.  İbret’teki yazılarından dolayı Gelibolu Mutasarrıflığına gönderilmiş ve burada kaldığı üç aylık süre içinde “Vatan yahut Silistre” adlı tiyatrosunu tamamlamıştır.  1873 yılında sergilenen ve büyük ilgi gören “Vatan yahut Silistre” oyunundan sonra İbret gazetesi kapatılarak Namık Kemal Magosa’ya sürülmüştür.  Namık Kemal; İntibah, Zavallı Çocuk, Gülnihal, Âkif Bey, Kara Bela, Tahrib-i Harabat, Takib, Silistre Muhasarası ve Kanije gibi birçok eseri otuz sekiz ay süren Magosa sürgününde yazmıştır.

 1876’da sürgünden İstanbul’a dönen Namık Kemal bir yandan devlet tarafından övgü ve ödüllere layık görülürken diğer yandan da sürülmeye devam etmiştir.  Magosa’dan sonra sırasıyla Midilli, Rodos ve Sakız’a sürülen Namık Kemal, Sakız’da zatürre olmuş ve burada 2 Aralık 1888’de vefat etmiştir.  Bir dava adamı olan Namık Kemal, “Tanzimat edebiyatının en gür sesli sanatçısı” olarak tanınmaktadır.  “Vatan şairi” olarak anılmaktadır.  Türk şiirinde vatan, millet, hürriyet gibi kavramları ilk kez o kullanmıştır.  Dil ve edebiyat üzerine yazdığı eserlerle dönemin sanat anlayışına yön vermiştir.  Eserlerinde eski dili eleştirmiş, çok başarılı olamasa da sade dil kullanmaya çalışmıştır. 


 Edebiyatı halkı bilinçlendirmek için bir araç olarak görmüştür.   Tiyatronun “eğlencelerin en faydalısı” olduğunu söylemiştir.  “Vatan yahut Silistre” dışındaki tiyatrolarını oynanmak için değil okunmak için yazmıştır. 


Eserleri
Şiir: Hürriyet Kasidesi 


Roman:  
 İntibah:1876’da yayımlanan eser Türk edebiyatının ilk edebi romanıdır. Romanın ilk adı “Son Pişmanlık”tır. Eserde iyi yetişmiş bir Türk genci olan Ali Bey’in Mahpeyker’e âşık olması sonucu başına gelen kötü olaylar anlatılmıştır.  Cezmi: 1880’de yazılan eser Türk edebiyatının ilk tarihi romanıdır. Eser konusunu Osmanlı-İran savaşlarından almıştır. 
Tiyatro: 


 Vatan yahut Silistre: Türk edebiyatında sergilenen ilk tiyatrodur. 1873’te oynanan eser dört perdelik bir dramdır. Osmanlı-Rus savaşında Silistre kalesinin savunulması anlatılmıştır.  Âkif Bey, Zavallı Çocuk, Gülnihal, Celalettin Harzemşah, Kara Bela. 
Eleştiri ve Makale: 


 Lisân-ı Osmanî'nin  Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazatı Şâmildir: Türk edebiyatının ilk eleştirisi kabul edilmektedir.  Tahrib-i Harabat: Ziya Paşa’nın “Harabat” mukaddimesine karşılık yazılmıştır.  Ta’kîb: Ziya Paşa’nın “Harabat” mukaddimesine karşılık yazılmıştır.  Renan Müdafaanâmesi, Rüya… 


Tarihi eserler: Kanije, Silistre Muhasarası, Osmanlı Tarihi… 
Ahmet Mithat Efendi 
Şemsettin Sami 
Ahmet Vefik Paşa 
Ali Suavi  
İkinci Dönem Tanzimat Edebiyatı Sanatçıları (SARMADAN) 
Recaizade Mahmut Ekrem 
Abdülhak Hamit Tarhan 
Muallim Nâci 
Samipaşazade Sezai 
Nâbizâde Nâzım 
Direktör Âli Bey 
Ahmet Cevdet Paşa  
Teodor Kasap 

Anahtar Kelimeler : Tanzimat,edebiyatı,,Osmanlı’nın,askeri,,siyasal,,sosyal,ve,ekonomik,alanlar,başta,olmak,üzere,topyekûn,bir,yenileşme,çabasının,sonucu,olarak,doğmuştur.,Bu,yenileşme,hareketi..