Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 29.05.2020 tarihinde Türk Dili kategorisine yazıldı. TEKKE-TASAVVUF EDEBİYATI (DİNİ-TASAVVUFÎ HALK EDEBİYATI) 

makale içerik


İslamiyet’in kabul edilmesinden sonra 10. ve 12. yüzyıllar arasında Türkistan’da ortaya çıkan tekkeler, kısa süre sonra Anadolu’da da yayılıp gelişmiş ve 20. yüzyıla kadar devam etmiştir. Bu tekkelerde gelişen dini-tasavvufi tarzdaki edebi ürünlerin oluşturduğu edebiyata “tekke-tasavvuf edebiyatı” denilmektedir.  
Tekke-Tasavvuf Edebiyatının Genel Özellikleri 
 Tekke-tasavvuf edebiyatının kurucusu 12. yüzyılda Doğu Türkistan'da yetişen Hoca Ahmet Yesevi kabul edilmektedir.  Tekke-tasavvuf edebiyatı şairleri; anonim halk edebiyatı ve âşık edebiyatı şairlerine oranla daha iyi bir eğitimden geçmişlerdir. Şairler tekkelerde yetişmiştir.  Nazım birimi genellikle dörtlüktür.   Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır. Hece ölçüsünün en çok 7’li, 8’li ve 11’li kalıpları kullanılmıştır.   Şiir dili genel olarak sade olmakla birlikte anonim halk edebiyatı ve âşık edebiyatına göre Arapça Farsça sözcükler daha fazladır.  Dönemin eserleri eğitici-öğretici metinlerdir. Şiirlerde tasavvuf anlayışının temel ilkeleri anlatılmıştır.   İlahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye gibi nazım türleri kullanılmıştır.  Tekke-tasavvuf edebiyatının önemli temsilcilerinden bazıları, Ahmet Yesevî, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli, Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram Veli, Pir Sultan Abdal’dır. 
Tekke-Tasavvuf Edebiyatı Nazım Tür ve Şekilleri 
Tekke-tasavvuf edebiyatının kendine has bir nazım şekli yoktur. Bu dönemde ağırlıklı olarak anonim halk edebiyatı ve âşık edebiyatı nazım şekilleri olan “mani” ve “koşma"nın yanı sıra divan edebiyatı nazım biçimleri kullanılmıştır. Ancak bu nazım biçimleri kullanılarak tekke edebiyatına has nazım türleri olan “ilahi”, “nefes”, “nutuk”, “devriye”, “şathiye”ler yazılmıştır. 
Tekke-Tasavvuf Edebiyatı Nazım Türleri 
İlahi 
 Allah’ı övmek, ona yalvarıp yakarmak ve ondan istekte bulunmak için yazılan ve özel bir ezgiyle söylenen şiirlerdir.   İlahiye, Mevleviler âyin, Halvetiler durak, Gülşeniler tapuğ, Bektaşiler nefes, diğer tarikatlar cumhur demişlerdir.   Divan şiirindeki “tevhit” ve “münacat”ın halk edebiyatındaki karşılığıdır  En ünlü ilahi şairi Yunus Emre’dir. 
… Cennet cennet dedikleri Birkaç köşkle birkaç huri İsteyene sen ver anı Bana seni gerek seni 
 
Yunus durur benim adım Gün geçtikçe artar odum 
İki cihanda maksudum Bana seni gerek seni (Yunus Emre) 
                 
Nefes 
 Alevi-Bektaşi tarikatının inanış ve düşüncelerinin dile getirildiği tasavvufi şiirlerdir.  Nefeslerde genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücut (varlığı birliği) kavramı anlatılır. Bunun yanı sıra Hz. Muhammet ve Hz. Ali için övgüler de söylenir.  Nefeslerde kalenderane ve alaycı bir üslûp göze çarpar.  En ünlü şairlerinden biri Pir Sultan Abdal’dır. 
Güzel aşık cevrimizi Çekemezsin demedim mi Bu bir rıza lokmasıdır Yiyemezsin demedim mi … Pir Sultan Abdal şâhımız Hakk’a ulaşır yolumuz On iki imam katarımız Uyamazsın demedim mi (Pir Sultan Abdal) 
 
Nutuk 
 Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere/müritlere tarikatın derecelerini ve adabını öğretmek amacıyla söyledikleri didaktik şiirlerdir. 
… Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil insân isen Müştak-ı Sultan isen Var edeb öğren edeb … Kaygusuz Abdal uyan Işkı bil ışka boyan Şöyle dimiştir diyen Var edeb öğren edeb (Kaygusuz Abdal) 
 
Devriye 
 Devir kuramını anlatan şiirlerdir.  Devir kuramına göre evrendeki canlı cansız her şey Allah'tan gelmiştir ve sonunda yine Allah'a dönecektir.  Devir teorisine göre vakti gelen ruh maddi aleme/dünyaya iner. Sırasıyla, cansız varlığa, bitkiye, hayvana, insana ve en sonunda “insan-ı kâmil”e geçer. “İnsan-ı kâmil”den de Tanrı’ya ulaşır onunla birleşir. Devriyeler ruhun bu yolculuğunu anlatan şiirlerdir. 
… Sıfat-ı hayvanda gezdim bir eyyam Geçip menzillerim olunca tamam Bildim aslım Âdem aleyhi’s selam Ahsen-i sûrette cihana geldim 
 
Dört kitapta yoktur bu ilim inan İlm-i devriyye’dir bu bir sırr-ı kân Bulup bir mürşid-i kâmil ü irfan Okuyup bu dersi âyâna geldim …  (Hüsnî) 
 
Şathiye 
 İlk bakışta, Allah’la ve dini inançlarla alay edermiş gibi görünen şiirlerdir. Ancak görünüşte saçma sanılan bu sözler iyi yorumlandığında şiirde derin bir tasavvuf düşüncesinin hakim olduğu anlaşılır.  “Şathiyat-ı Sofiyye” diye de bilinen bu şiirler genellikle Bektaşi şairler tarafından yazılmıştır.  Bazı medrese hocalarına göre bu şathiyeler küfür sayılmıştır.  Bu türün en tanınmış şairleri, Yunus Emre ve Kaygusuz Abdal'dır. 
… Sırat kıldan incedir,  Kılıçtan keskincedir Varıp anın üstüne,  Evler yapasım gelir … Derviş yunus bu sözü,  Eğri büğrü söyleme Seni sigaya çeken  Bir Molla Kasım gelir  (Yunus Emre) 
 
… Kıldan köprü yaratmışsın  Gelsin kullar geçsin deyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç a Tanrı 
 
Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelim bilece Tanrı (Kaygusuz Abdal) 
TEKKE-TASAVVUF EDEBİYATININ ÖNEMLİ SANATÇILARI1 
 12. yüzyıl: Ahmet Yesevî  13. yüzyıl: Yunus Emre, Hacı Bektaş Velî, Nasreddin Hoca  14. yüzyıl: Kaygusuz Abdal  15. yüzyıl: Hacı Bayram Velî, Eşrefoğlu Rumî  16. yüzyıl: Pir Sultan Abdal  17. yüzyıl: Niyazi Mısrî, Kazak Abdal 
12. YÜZYIL: 
Ahmet Yesevî 
 Ahmet Yesevi, tekke-tasavvuf edebiyatının kurucusu kabul edilmektedir.   Hakkında çok az belge bulunan Ahmet Yesevi’yle ilgili bilgiler, genellikle menkıbelerle sınırlıdır.  Batı Türkistan’ın Çimkent şehrinin Sayram kasabasında doğduğu düşünülmektedir.  Babasının Şeyh İbrahim, annesi Ayşe Hatun’dur.  Küçük yaşta anne ve babasını kaybettikten sonra ablasıyla Yesi şehrine yerleşmişlerdir.  Anlatılan menkıbeye göre Hz. Muhammed, ashabı Şeyh Arslan Baba’ya zamanı geldiğinde Ahmet Yesevî’ye vermesi için bir hurma emanet eder. Arslan Baba, zamanı geldiğinde Yesi şehrine giderek hurmayı Ahmet Yesevî’ye verir. Ayrıca Ahmet Yesevî’in manevi babalığını ve eğitimini üstlenerek onun kısa sürede büyük bir üne kavuşmasını sağlar.  Ahmet Yesevî, Arslan Baba’nın ölümünden sonra Buhara’ya giderek dönemin önemli hocalarından eğitim almıştır. Onların da ölümü üzerine tekrar Yesi’ye dönerek “Yesevilik Tarikatı”nı kurmuştur.  63 yaşına geldiğinde yerin altında bir çilehane yaptırmış ve ömrünün sonuna kadar burada yaşamıştır.  Ahmet Yesevi’nin 1166/1167 yıllarında öldüğü düşünülmektedir.  Ahmet Yesevî’nin önemli eserleri  
Divan-ı Hikmet: Tarikat adabını, İslam ve şeriatın esaslarını anlattığı “hikmet” adı verilen şiirlerin toplandığı eserdir. Kitaptaki bazı eserlerin dil ve içerik bakımından farklı olması kitaba sonradan başkaları tarafından yazılan hikmetlerin eklendiğini göstermektedir. Fakr-nâme: Divan-ı Hikmet’in ön sözü niteliğindedir. Aslında Ahmet Yesevî tarafından yazılmayıp sonradan Divan-ı Hikmet’e eklendiği düşünülmektedir.  
13. YÜZYIL: 
                                         
1 Tekke-tasavvuf edebiyatı şairleri hakkında bilgi verilirken (Güzel, 2009), (Artun, Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı, 2010), (Oğuz, et al., 2013) kaynaklarından faydalanılmıştır. 
Yunus Emre 
 Yunus Emre, Anadolu’da tekke-tasavvuf edebiyatının kurucusu kabul edilmektedir.  1250-1320 yılları arasında yaşadığı düşünülmektedir.  Yunus Emre’nin doğum yerine dair farklı görüşler ortaya atılmışsa da nerede doğduğu bilinmemektedir. Çok sevilen bir şahsiyet olmasından ileri gelen bu farklı görüşlerden hareketle, onun doğum yerini bütün Anadolu olarak kabul etmek yerinde olacaktır.  Tekke-tasavvuf edebiyatının en önemli sanatçısı olan Yunus Emre, “Yaratılanı severim yaratandan ötürü.” anlayışıyla Anadolu’da hoşgörünün sembolü olmuştur.  Eğitim durumu hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. Kimi bilgilere göre ileri seviyede medrese eğitimi aldığı; kimi bilgilere göreyse mürşidi “Tapduk Emre”nin dergâhında eğitim aldığı ileri sürülmektedir.  Şiirlerinde hem hece hem de aruz ölçüsünü kullanmıştır.  İlahileriyle ünlüdür.  Yunus Emre’nin eserleri şunlardır: 
Risaletü’n-Nushiyye: 573 beyitten oluşmuş bir mesnevidir. Eserde İslam’ın ve tasavvufun özü anlatılmaktadır. Divan: Eserde hem hece hem de aruz ölçüsüyle yazılmış şiirler bulunmaktadır. 
Hacı Bektaş Veli 
 Hakkında belge bulunmadığı için Hacı Bektaş Veli’yle ilgili bilgiler, genellikle halkın oluşturduğu menkıbelerle sınırlıdır.  Asıl adı “Muhammed Bektaş” olan Hacı Bektaş Veli’nin doğum tarihi hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır.  Horasan’ın Nişabur şehrinde doğan Hacı Bektaş Veli’nin babası Horasanlı Seyyid İbrahim, annesi Nişaburlu Hatem Hatun’dur.  Yesevi tarikatında bulunmuş ve burada felsefe, hikmet, tasavvuf, edebiyat gibi ilimler almıştır.  Ahmet Yesevi’nin isteği üzerine Anadolu’ya geçmiş ve burada birçok mürit yetiştirmiştir.  Türk kültürünü İslam inancıyla yoğurarak Anadolu’da toplumsal ve dini birliğin sağlanmasına yardımcı olmuştur.  Hacı Bektaş Veli’ye göre Allah’ın bir parçası olan insan; eline, diline, beline sahip olan, dürüst, ahlaklı, barışçıl, ırk ayrımı yapmayan, bilimin aydınlığında yürümesi gereken bir canlıdır.  “Pir” ve “hünkâr” unvanlarıyla anılmaktadır.  Bektaşilik tarikatının kurucusu Hacı Bektaş Veli değildir. Hacı Bektaş Veli’nin öğretilerine dayanan Bektaşilik tarikatını 16. yy.da Balım Sultan kurmuştur.  “Makâlât” adlı eserinde dört kapı-kırk makamı anlatmıştır. 
 
Nasreddin Hoca 
 Nasreddin Hoca’nın hayatı, yaşadığı dönem ve yer hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. Hatta gerçekte yaşayıp yaşamadığı dahi tartışma konusudur.  1208 yılında Eskişehir’in Sivrihisar ilçesinin Hortu köyünde doğduğu ve 1284 yılında Akşehir’de öldüğü düşünülmektedir.  Babası Abdullah Efendi, annesi Sıdıka Hanım’dır.  İlk din eğitimini babasından alan Nasreddin Hoca imamlık yapmıştır.  Akşehir’e giderek Seyyid Mahmud Hayrani ve Seyyid Hacı İbrahim’den dersler alan Nasreddin Hoca’nın medresede ders verdiği ve kadılık yaptığı da söylenmektedir.   
 Ünü dünyaya yayılmış olan Nasreddin Hoca, Türk milletinin ince zekâsını, espri yeteneğini kişiliğinde toplamış bir fıkra ustasıdır. 
 
14. YÜZYIL: 
Kaygusuz Abdal 
 Bazı kaynaklara göre Alanya Beyi’nin oğlu olan Kaygusuz Abdal’ın asıl adı Alaaddin Gaybî’dir  Abdal Musa’nın dergâhına bağlıdır.  İleri derecede öğrenim görmüştür.  Şiirlerini sade ve içten bir dille yazmıştır.  Kaygusuz Abdal’ın eserleri şunlardır: 
Manzum eserler: Divan, Gülistan, Gevhername, Minbername Mensur eserler: Budalaname, Vücudname, Kitab-ı Miglate Nazım-nesir karışık eserler: Sarayname, Dil-güşa 
 
15. YÜZYIL: 
Hacı Bayram Velî 
 1352-1430 yılları arasında yaşadığı düşünülen Hacı Bayram Veli’nin asıl adı Numan’dır.  Ankara’nın Solfasol köyünden olan Hacı Bayram Velî’nin babasının adı Koyunlucalı Ahmet’tir.  İyi bir medrese eğitimi gören Hacı Bayram Veli Ankara’da müderrislik yapmıştır.  Daha sonra müderrisliği bırakarak Kayseri’de Somuncu Baba’nın müridi olmuştur.  Somuncu Baba’nın ölümü üzerine Ankara’ya dönerek “Bayramiyye” tarikatını kurmuştur.  Şiirlerinde hem hece hem de aruz veznini kullanmıştır.  Sade bir dille şiirler yazmıştır. 
Eşrefoğlu Rumî 
 İznik’te doğan Eşrefoğlu Rumî’nin asıl adı Abdullah’tır.  Hacı Bayram Veli’den de ders alan Rumî, İznik’te “Eşrefiyye” dergâhını kurmuştur.  Şiirlerinde Yunus Emre’nin etkisi görülmektedir.  Hem hece hem de aruz ölçüsüyle şiirler yazmıştır.  Didaktik manzumeler ve lirik şiirler yazmıştır.  Eşrefoğlu Rumî’nin eserleri şunlardır: 
Manzum eserler: Divan Mensur eserler: Müzekki’n-Nüfus, Tarikat-name, Fütüvvet-name, İbret-name, Tac-name, Nasihat-name 
16. YÜZYIL: 
Pir Sultan Abdal 
 16. yy.ın sonlarında Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğduğu düşünülen Pir Sultan Abdal’ın gerçek adı Haydar’dır.  Alevi-Bektaşi şiirinin en ünlü sanatçılarından ve kurucularından biridir.  Hakkında anlatılan menkıbelere göre Sivas valisi Hızır Paşa tarafından astırılmıştır.  Şiirlerinde sadece hece ölçüsü kullanmıştır.  Şiirlerini sade bir dille yazmıştır.  Şiirlerinde dini tasavvufi konuları, Hz. Ali ve on iki imamı, Alevi-Bektaşi anlayışını ve toplumsal konuları işlemiştir. 
17. YÜZYIL: 
Niyazi Mısrî 
 1618 yılında Malatya’nın Soğanlı köyünde doğan Niyazi Mısrî’nin gerçek adı Mehmet’tir.  İyi bir medrese eğitimi almış, ülkenin birçok yerinde vaazlar vermiştir.  Şiirlerinde hem hece hem de aruz ölçüsünü kullanmıştır.  Heceyle yazdığı şiirlerde Yunus Emre’nin; aruzla yazdığı şiirlerde ise Nesimi ve Fuzulî’nin etkisi görülmektedir.  Niyazi Mısrî’nin eserlerinden bazıları şunlardır: Divan, Risaletü’t-Tevhid, Şerh-i Esma-i Hüsna, Tahir-name… 
Kazak Abdal 
 Hayatı hakkında çok az bilgi bulunan Kazak Abdal’ın asıl adının Ahmet olduğu düşünülmektedir.  Şiirlerinde Hz. Ali sevgisini, yobazları, sofuları ve cahilleri işlemiştir.  Sade ve samimi bir dille şiirler yazmıştır.  Taşlamalarıyla ünlüdür

Anahtar Kelimeler : İslamiyet’in,kabul,edilmesinden,sonra,10.,ve,12.,yüzyıllar,arasında,Türkistan’da,ortaya,çıkan,tekkeler,,kısa,süre,sonra,Anadolu’da,da,yayılıp,gelişmi..