Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 29.05.2020 tarihinde Türk Dili kategorisine yazıldı. Türkiye Türkçesi - Türk Edebiyatı Dönemleri

makale içerik

TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERİ 
Türk edebiyatı tarihinin tasnifini yapan ilk Türk, Mehmet Fuat Köprülü’dür. Bu tasnif birtakım eksiklikler içermekle birlikte günümüzde dahi en çok kabul gören ve yararlanılan tasniftir. Genel hatlarıyla Fuat Köprülü’nün tasnifine sadık kalınarak belirlenen Türk edebiyatının dönemleri şu şekildedir: 
 

 Türk Edebiyatının Dönemleri | Dershanem
 
 
 
 


İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI 
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türk tarih sahnesine çıktığı ilk yıllardan başlayarak İslamiyet’in kabul edildiği 11. yüzyıla kadar devam etmiştir. Bu dönem kendi içinde “sözlü edebiyat” ve “yazılı edebiyat” olmak üzere ikiye ayrılır. 
A. SÖZLÜ EDEBİYAT 
Sözlü edebiyat, Türk tarihinin başlangıcından ilk yazılı metinlere kadar devam eder. Türklere ait ilk yazılı belge 6. yüzyılda yazılmış olan Yenisey yazıtlarıdır. Ancak yazılı edebiyatın başlangıcı genellikle Orhun Yazıtları’nın (Göktürk Kitabeleri) yazıldığı 8. yüzyıl olarak kabul edilmektedir. 
Sözlü Edebiyatın Genel Özellikleri 
 Sözlü edebiyat dönemi, bilinmeyen bir dönemde başlamış ve Orhun Kitabeleri'nin yazıldığı 8. yüzyıla kadar devam etmiştir.  Sözlü dönem edebiyatının ve dolayısıyla Türk edebiyatının ilk sanatçıları “kam/şaman”lardır.  Toplumun en önde gelen kişilerinden olan kamlar, şairlik özelliklerinin yanında, doktorluk, din adamlığı, büyücülük, oyunculuk ve müzisyenlik gibi çok çeşitli özelliklere sahiptir.  Kamların doğaüstü güçlerle iletişime geçerken şiir şeklinde söyledikleri “alkış”lar (dua) dönemin ilk edebi ürünleri kabul edilebilir.   Sözlü dönemde Şölen, Sığır ve Yuğ olmak üzere üç büyük tören vardır.   Sözlü dönem eserleri dini törenlerde doğmuş ve din dışı törenlerde gelişmiştir.  Kamlar/şamanlar; toplumsal, sosyal ve dini şartlara bağlı olarak zaman içinde birtakım değişiklikler geçirerek “ozan” ve “baksı” gibi isimler almışlardır.  Kam, şaman, ozan, baksı adları verilen şairler, şiirlerini “kopuz” denen saz eşliğinde söylemişlerdir.  Şiirlerde hece ölçüsü ve dörlük nazım birimi kullanılmıştır.  Şiirlerde genellikle yarım kafiye kullanılmıştır.  Şiirlerin dili dönemine göre sadedir.  Şiirlerin konusu genellikle, kahramanlık, din, doğa, aşk ve ölümdür.  Adı bilinen ilk Türk şairi Aprunçır Tigin’dir.  Sözlü edebiyat dönemine ait bilgiler içeren en eski kaynak, Kaşgarlı Mahmut’un “Dîvânü Lügâti’t-Türk” (1072-1074) adlı eseridir. 
Sözlü Edebiyat Dönemi Ürünleri 
Sagu 
 “Yuğ” adı verilen cenaze törenlerinde söylenen şiirlerdir. 
 Şiirlerde ölen kişinin kahramanlıkları, büyüklüğü, iyiliği ve ölümünden duyulan acı anlatılmaktadır.  Şiirler dörtlüklerden oluşmuştur.   Hece ölçüsü değişiklik göstermekle birlikte genellikle 7’li ve 8’lidir.  Uyak düzeni değişiklik göstermekle birlikte genellikle “aaab/cccb/dddb…” şeklindedir.  Sagunun halk edebiyatındaki karşılığı “ağıt”, divan edebiyatındaki karşılığı “mersiye”dir.  Bilinen en eski sagu “Alp Er Tunga Sagusu”dur. 
Koşuk 
 “Sığır” adı verilen av törenlerinde ve “Şölen” adı verilen kurban (Tanrı için) törenlerinde söylenen şiirlerdir.  Şiirlerde aşk, doğa, kahramanlık gibi konular işlenmektedir.  Şiirler dörtlüklerden oluşmuştur.   Hece ölçüsü değişiklik göstermekle birlikte genellikle 7’lidir.  Uyak düzeni değişiklik göstermekle birlikte genellikle “aaab/cccb/dddb…” şeklindedir.  Koşukların halk edebiyatındaki karşılığı “koşma”dır. 
Sav 
 Bugünkü atasözlerinin karşığı olan savlar döneminin özlü sözleridir.  Çoğunlukla sanatlı ve uyaklıdırlar.  Günümüze kadar gelmiş sav örnekleri vardır. 
Destan 
Destanlar; bir milleti veya toplumu derinden etkileyen savaş, göç, afet, kıtlık gibi olayların bir kahramana bağlı olarak, olağanüstü motiflerle anlatıldığı, milli unsurlar taşıyan, çoğu manzum olmakla birlikte manzum-mensur karışık da yazılabilen, kahramanlık konulu uzun eserlerdir. Bütün bu özellikleriyle destanlar bir milletin en önemli kültür hazinelerindendir. 
Destanların Genel Özellikleri 
 Farsça bir kelime olan “destan”; “epos”, “epope” ve “epik” gibi terimlerle de isimlendirilmektedir.  Destanlar anonimdir.   Destanların dili; sade, anlaşılır ve işlektir. Destanlarda ortak konuşma dili hâkim olduğu için dil çok zengindir.  Destanlar genellikle nazım şeklinde yazılmakla birlikte nesir şeklinde ve nazım-nesir karışık şekilde de yazılmıştır. 
 Destan anlatıcıları/ozanlar destanları saz eşliğinde, belli bir ezgiyle ve irticalen söylerler.  Destanlarda mekân genellikle olduğu gibi, doğal haliyle verilir.  Kahramanlar genellikle “alp tipi”ni temsil eder.  Kahraman olağanüstü özellikler bezenerek anlatılır. Türk destanlarında kahramanlar genellikle olağanüstü bir şekilde doğar ve büyür.  Destanlarda kahramanlık başta olmak üzere, vatan sevgisi ve aşk gibi konular işlenir.  Türk destanlarında genellikle kadın, at, kurt, ağaç, su, ışık, rüya ve dağ motifleri kullanılmıştır.  Destanlar, “doğuş”, “yayılma” ve “yazıya geçirme” olmak üzere üç safhada oluşur.  Destanlar “doğal destanlar” ve “yapay destanlar” olmak üzere ikiye ayrılır. 
Destanların Oluşum Safhaları 
1. Doğuş/Çekirdek Safhası: Çekirdek safhasında milleti veya toplumu derinden etkileyen savaş, göç, afet, kıtlık gibi bir olay meydana gelir. 2. Yayılma/Oluşum Safhası: Milleti veya toplumu derinden etkileyen olay, bir destancı/ozan tarafından edebi bir metin haline getirilir ve bu metin sözlü gelenekte dilden dile yayılır. 3. Tespit/Yazıya Geçirme Safhası: Son olarak sözlü gelenekte dilden dile yayılan destan yazıya geçirilerek tespit edilir. 
Destan Türleri 
1. Doğal Destanlar: Destanların oluluşum safhalarının doğal bir seyir içinde gerçekleştiği anonim destanlardır. 2. Yapay Destanlar: Herhangi bir olaydan hareketle bir şairin destan kurallarına bağlı olarak yazdığı şiirlerdir.  
Türk edebiyatının yapay destanlarından bazıları, Genç Osman Destanı (Kayıkçı Kul Mustafa), Kurtuluş Savaşı Destanı, Kuvay-i Milliye Destanı (Nazım Hikmet Ran), Çanakkale Şehitleri (Mehmet Akif Ersoy), Üç Şehitler Destanı (Fazıl Hüsnü Dağlarca)dır. 

Anahtar Kelimeler : TÜRK,EDEBİYATININ,DÖNEMLERİ Türk,edebiyatı,tarihinin,tasnifini,yapan,ilk,Türk,,Mehmet,Fuat,Köprülü’dür.,Bu,tasnif,birtakım,eksiklikler,i&c..