Bu yazı Hasan ERYILMAZ tarafından 29.05.2020 tarihinde Türk Dili kategorisine yazıldı.  YAZILI ANLATIM TÜRLERİ: MODERN EDEBİ TÜRLER: SANATSAL YAZILAR   Tiyatro

makale içerik


Tarih boyunca farklı medeniyet havzalarında teatral düzeni esas alan çeşitli oyunlar, gösteriler, performans sanatları vb. var olagelmiştir. Toplumların yaşayış biçimlerine göre değişkenlik arz eden bu etkinliklerin kimileri belirli tarihsel çerçevelerle sınırlı kalmış, kimileri de günümüze dek ulaşmıştır. Osmanlı kültüründe de daha önceleri meddah, orta oyunu, karagöz ve kukla gibi birtakım seyirlik oyunlar mevcuttu. Ancak bu oyunları birer tiyatro eseri olarak kabul edemeyiz. Okay’ın belirttiği gibi “bir edebî tür olarak tiyatro, ancak yazılı metin haline geldiği, hatta bir ‘yazar’ tarafından kaleme alındığı takdirde var demektir.” (2011, s. 71) Meddah, orta oyunu, karagöz ve kukla gibi geleneksel Türk seyirlik oyunları ise bu kritere uymamaktadır. Daha önemlisi tarihsel ve poetik olarak modern tiyatro ile hayli farklı kökenlere dayanmaktadırlar. Tiyatroyu diğer edebî türlerden ayıran en önemli yönü ise onun sadece metin olgusundan ibaret olmamasıdır. Oyunun sahneleme boyutunu da göz önüne alarak tiyatronun kompleks bir sanat olduğunu hatırda tutmak gerekir. Edebiyatı ilgilendiren kısmı ise oyunun metnidir.    
Modern Türk edebiyatında tiyatro türünün ortaya çıkışı ve gelişimi ise diğer türlerdeki gibi Batı kaynaklı olmuştur. Batı tiyatrosunun kökleri ise Antik Yunan medeniyetine dayanmaktadır. Kökenleri M.Ö. 8. asıra dek uzanan Antik Yunan tiyatrosunun, bereket ve şarap tanrısı Dionysos onuruna düzenlenen şenliklerde söylenen dithyrambos’lardan doğduğu yaygın bir kanaattir. Sonraları tragedya, dram ve komedya gibi formlara ayrılan tiyatro Batı edebiyatlarında önemli bir tür olarak modern dönemde hayli gelişmeler kat etmiştir.   
  Antik Yunan’dan beri süregelen tiyatro tarihsel akış içerisinde tragedya, komedya, dram, fars vb. alt türlere ayrılmıştır. Zamanla bu türsel sınırlamalara yeni itirazların geliştirildiği, yeni denemelerin yapıldığı da görülür. Bertold Brecht ile birlikte ortaya çıkan epik tiyatro bu bağlamda önemli bir örnektir. Tragedyaların şahıslar kadrosu, soylu kimliklere sahip kişilerden/varlıklardan oluşur, sıradan insanlara yer verilmez. Tanrılar, tanrıçalar, mitolojik varlıklar, krallar, aristokratlar vb. kimseler temsil edilir. Üç birlik kuralına (yer birliği, olay birliği, zaman birliği) uyulur. Olay örgüsündeki şiddet içerikli bölümler sahneye taşınmaz. Dili de şiirsel ve yüksek edebiyat dilidir. Konular tarihten, efsaneden, mitolojiden vb. büyük 
temalardan alınır. Oyunun nihai amacı ise sahnelenen trajik olay vasıtasıyla izleyicide kimi duygular uyandırarak bir arınma, yani katarsis yaşatmaktır. Tragedyanın yanında gelişen diğer bir tür ise komedya olmuştu. Komedya; halk, cümbüş, curcuna anlamlarına gelen comos ve ezgi anlamına sahip oidia kelimelerinin birleşiminden türemiştir. Tragedyaya nazaran daha serbest bir atmosfere sahiptir. Komedyalar, tragedyaların seyirci üzerinde yarattığı tesiri bir miktar azaltmak üzere yazılmaya ve oynanmaya başladı. Aristo, Poetika’sında komedyanın ortalamadan daha kötü olanları, tragedyanın da ortalamadan daha iyi olan kişileri temsil etmeyi amaçladığını söyler. Ancak her kötü olan da komedyaya taşınmaz.   “Bununla birlikte komedya, her kötü olan şeyi de yansılamaz; tersine gülünç olanı yansılar ve bu da soylu olmayanın bir kısmıdır. Çünkü gülünç olanın özü, soylu olmayışa ve kusura dayanır. Ama bu kusur, acı ve zarar veren hiçbir etkide bulunmaz. Nasıl ki komik bir maskenin, çirkin ve kusurlu olmasına karşın, asla acı veren bir ifadesi olmadığı gibi.” (Nutku, 2001, s. 57) Sonraları fars ve dram/melodram türlerinin ortaya çıkmasıyla tiyatroda türsel olarak bir zenginleşme yaşanacaktır. Bilhassa modern dönemde dramatik tiyatro edebiyatı zenginleştikçe klasik tragedyanın ve komedyanın sınırları aşılmış, türler arasında yer yer senteze gidilmiş, klasisizmin katı kuralları yıkılmıştır. Tragedya ve komedyalar manzum olarak kaleme alınmaktaydı. Ancak modernleşme ile beraber tiyatro edebiyatı nesir tarzına doğru bir seyir izledi.   
Türk Tiyatro Edebiyatı  
Metin And, modern Türk tiyatro edebiyatını üç ana dönem hâlinde tasnif eder: 1839’dan 1908’e kadarki dönemi “Tanzimat ve İstibdat Tiyatrosu”, 1908’den 1923’e kadar olan dönemi “Meşrutiyet Tiyatrosu”, 1923’ten günümüze kadarki dönemi ise “Cumhuriyet Tiyatrosu” başlığı altında değerlendirir. 1839, Tanzimat Fermanı olarak anılan Gülhâne Hatt-ı Hümâyunu’nun ilan edildiği tarihti ve o sene İstanbul’da dört ayrı tiyatro açılmıştı. Bu tiyatroların açılması, sonraki yıllarda Türkçede bir tiyatro edebiyatının gelişmesi adına ön açıcı nitelikte olmuştur. Osmanlı seyircisi, bu dönem itibariyle Batılı tiyatroyu yakından tanıma fırsatı bulmuştu. II. Abdulhamit döneminde getirilen sıkı denetimler ise tiyatro faaliyetlerinde bir azalmaya sebep olmuştu. II. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte yaşanan serbestleşme sonucu tiyatro faaliyetlerinde tekrar bir canlanma yaşanır. 1908’in ikinci bir dönüm noktası sayılması bu sebepledir. 1923’te yaşanan rejim değişikliği ile de tiyatro tarihinde bir başka sayfa açılacaktır. (And, 2014, s. 67-68)  
Şinasi’nin, görücü usulü evlenmeye dair bir taşlama niteliğindeki Şair Evlenmesi (1859) adlı komedisi, Türk tiyatro edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilir. Şinasi’den önce Türkçede bazı tiyatro denemeleri ortaya konulduysa da bunların yaygın etkiye sahip olmadıkları kabul edilmekte ve dönüm noktasının Şinasi olduğu değerlendirilmektedir. Şinasi’den sonra Ali Haydar Bey’in 1866 tarihli Sergüzeşt-i Perviz ve İkinci Ersas adlı oyunları trajik türün Türkçede ilk örnekleri olmakla beraber manzum olmaları itibariyle de bir başka açıdan ilk niteliği taşırlar. Ancak Ali Haydar Bey’in çalışmaları teknik açıdan zayıf ve başarısız kabul edilir.  
Türkçe tiyatroda asıl atılım Namık Kemal ile yaşanacaktır. Vatan Yahut Silistre döneminde büyük ilgiyle karşılanacak ve yer yer çalkantılara yol açacaktır. Namık Kemal’in tiyatrolarında vatanperverlik, fedakârlık ve ahlaki meziyetler ön plana çıkan temalardır.  Dönemin en verimli kalemi ise toplamda 25 oyunla Abdülhak Hâmid olmuştur. Kimi zaman manzum, kimi zaman mensur ve kimi zaman da manzum-mensur karışık olarak oyunlarını kaleme almıştır. Ahmet Mithat, Recaizâde M. Ekrem, Direktör Ali Bey, Ebüzziya Tevfik, Şemseddin Sami, Samipaşazâde Sezai gibi isimler de o yıllarda tiyatro alanında kalem oynatmakla beraber pek etkin olamamışlardır. (Okay, 2011, s. 71-75) İkinci Meşrutiyet sonrasında ise her alanda olduğu gibi tiyatro literatüründe de bir patlama yaşanır. Metin And, bu dönemi şu şekilde tasvir eder:   
“İstibdat çağının sona ermesiyle tiyatrolar da açılmış, halk hürriyetin ilanı karşısında coşkunluğunu, sevincini belirtme alanlarından birini tiyatroda bulmuştur. Tiyatro eski yönetime duyulan hınç, yeni bir toplumsal döneme girişin verdiği sevinç taşkınlığının gösterildiği bir alan olmuştu. Tiyatroya bu düşkünlük salgın gibi yayılmıştı; önüne gelen, birkaç gönüllü oyuncu bulup, eski çağın ve Abdülhamit’in kötü yönetimini, hafiyelerin kötülüklerini Meşrutiyet’in, Jön Türklerin, İttihat ve Terakki’nin iyiliğini anlatan çarçabuk kaleme alınmış bir oyunu sahneye koyuyordu. Ahmet Fehim Efendinin anlattığına göre boş bir arsaya dört gaz sandığı koyup bir de çarşaf geren “Yaşasın Vatan! Yaşasın Hürriyet!” bağırtıları arasında tiyatro bakımından hiçbir değeri olmayan oyunları, halkın bu coşkunluğunu sömürerek oynatıyordu.” (2014, s. 115) Ortaya çıkan bu tablo içerisinde tiyatro edebiyatının nitelikli bir gelişim kaydetmesi ise elbette zor olacaktır. Bu dönemde tiyatro kaleme alan yazarlardan birçoğu aslen romancı yahut şair gibi kimliklere sahiptir. Tiyatro telifi bu gibi isimler için genellikle ikinci planda kalmaktaydı. Cenap Şahabettin, Hüseyin Suat Yalçın, Halit Ziya Uşaklıgil, Ali Ekrem, Reşat Nuri, Halit Fahri, Şahabeddin Süleyman, Müfid Ratib bu bağlamda dönemin tiyatro yazarlarından bazılarıdır. Ancak İkinci Meşrutiyet döneminde tiyatro yazarlığını esas uğraşı 
alanları olarak seçen ve kalemlerini bu alana adayan iki isim karşımıza çıkar: İbnürrefik Ahmet Nuri ve Musahipzâde Celal. Bu isimlerin oyun yazarlığı alanına odaklanmaları tiyatro edebiyatı tarihi açısından dönemin önemli bir kazancıdır. Nitekim o güne dek şiir, roman, öykü gibi alanlara odaklanan ve bu türlerden biri etrafında edebî kimliklerini inşa eden pek çok yazar mevcutken tiyatro türüne böyle bir yönelim henüz ortaya çıkmamıştı. 
Genel olarak baktığımızda Türk tiyatro edebiyatının siyasi temalar ve siyasi hadiselerle oldukça içli dışı olduğunu görürüz. Bu durum sadece Türkiye için de geçerli değildir. Bilhassa Fransız İhtilali sonrasında yeni düşüncelerin kitlelere telkin edilmesi için tiyatroya bir propaganda aracı olarak başvurulmuştu. Sonrasında buna benzer pek çok örnekle karşılaşırız. Yeni kurulan rejimler, meşruiyet propagandalarını yapmak ve belirledikleri değerler manzumelerini halka empoze etmek için sıkça tiyatroyu kullanmışlardır zira tiyatro onlarda oluşturduğu anlık etki ve coşku ile seyircinin duygu dünyasını harekete geçirebilecek bir kuvvete sahiptir.   
1923’te Türkiye’de yeni bir rejimin kurulmasını takip eden süreçte de karşımıza böyle bir tablo çıkacaktır. 1932’de kurulan Halkevleri’nin temel amacı yeni rejimin öngördüğü tarzda vatandaşlar yetiştirmekti. Bu noktada tiyatro, kendisinden en çok istifade edilen ve yararlılık göstermesi hususunda en çok umut beslenen aygıttı. Halkevleri’nin sadece tiyatro faaliyetlerine ayrılmış alt şubeleri vardı. Halkevleri’nin amaçlarına uygun içerikte olacak birçok tiyatro eseri dönemin yazarları tarafından kaleme alındı. Resmî otoritelerin bu konudaki istekleri, siparişleri ve teşvikleri sonucu 1930’lu yıllarda tiyatro edebiyatında ciddi bir hareketlenme yaşandı. Söz konusu oyunlarda Cumhuriyet rejiminin faziletleri, Cumhuriyet döneminde yapılan inkılâplar, Millî Mücadele yılları, Atatürk ilkeleri, Türk Tarih Tezi vb. temalar yoğun olarak işlendi. Faruk Nafiz Çamlıbel, Yaşar Nabi Nayır, Halit Fahri Ozansoy, Behçet Kemal Çağlar, Reşat Nuri Güntekin, Vasfi Mahir Kocatürk, Aka Gündüz ve daha pek çok yazarın oyunları Halkevlerinde temsil edildi. (Başbuğ, 2013)   
1950’ler itibariyle tiyatro edebiyatı tematik olarak gittikçe zenginleşmeye başlayacaktır. 1960’lara gelindiğinde ise Bertold Brecht’in oyunları ve kuramsal yazılarının Türkçeye aktarılmasının ve bazı oyunlarının sahnelenmesinin ardından epik tiyatro türüne artan bir ilgi ortaya çıkacaktır ve bu tarzda eserler telif edilecektir. Türk tiyatrosu, uzun süre Antik Yunan kökenli Batı tiyatrosunun etkisi altında ilerlemiştir. 1950 sonrasında ise başka bir beslenme kaynağı keşfedilecektir: Geleneksel Türk tiyatrosunun (Karagöz, meddah, orta oyunu) imkânlarından yararlanarak modern tiyatro ile bir sentez oluşturma çabalarıyla birlikte yeni bir hareket ortaya çıkmıştır. Haldun Taner, bu hareketin en önemli yazarıdır. Keşanlı Ali Destanı, 
Eşeğin Gölgesi, Sersem Kocanın Kurnaz Karısı, Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım gibi oyunları yenilikçi arayışın başarılı örnekleridir. (And, 2014, s. 200-202) Yukarıda saydıklarımızın dışında Cumhuriyet dönemi Türk tiyatro edebiyatı içerisinde karşımıza çıkan çok sayıda önemli isimden bazıları ise şunlardır: Nahit Sırrı Örik, Aziz Nesin, Nazım Hikmet, Necip Fazıl, Turgut Özakman, Orhan Asena, Melih Cevdet Anday, Turan Oflazoğlu, Rıfat Ilgaz, Nezihe Meriç, Tarık Buğra, Güngör Dilmen, Orhan Kemal, Yaşar Kemal. 
Bütün edebî türlerde olduğu gibi tiyatro eseri de insanı, insana kurmaca olarak anlatan bir türdür. İnsanoğlunun en eski sanatsal yaratılarından biri olan tiyatro, yazınsal bir tür olarak, sahnede canlandırılmak üzere yazılmış eserlerin ortak adıdır. Batılılar tarafından, tiyatronun kaynağı İÖ 7. ve 6. yüzyıllarda bolluk ve bereketi kutlamak için şarap ve bereket tanrısı Tanrı Dionysos adına düzenlenen şenliklere bağlanır (Özdemir, 2002:345). Tiyatro, bağ bozumu şenliklerinde dinsel bir ayin olarak doğmuş ve bugüne kadar gelişerek varlığını sürdürmüştür. Tiyatronun ilk olarak bu törenlerde ortaya çıkışı ve bundan sonra da uzun süre varlığını sürdürmesi manzum olarak gerçekleşmiştir. 17. yüzyıldan itibaren tiyatro sadece manzum bir edebî tür olmaktan çıkarak düz yazıya (mensur) doğru gelişme göstermiştir. Bu gelişmede Batı’da Shakespeare’in önemli bir rolü ve katkısı olmuştur.  
Tiyatro eseri de roman ve öykü gibi insanın kendisiyle ve çevresiyle ya da doğayla etkileşiminden kaynaklanan olayları anlatır. Ancak roman ve öykünün okura yönelik olmasına karşın tiyatro sahnede canlandırılmak üzere kurgulandığı için seyirciye yöneliktir. Göze, kulağa seslenmesi yönünden diğer sanatsal yazı türlerinden farklıdır. Anlatımında hareket olması yönüyle öykü ve romanla benzerlik gösterirken tiyatro eserinde, öykü ve romandaki betimlemelerin yerini gösterme alır. Tiyatro eseri; yazar, oyuncu, sahne, izleyici dörtgenine göre yazılır. Bunun için tiyatro eserleri hem söz hem eylem sanatıdır. 
Tiyatro eseri perdeler ve sahnelerden oluşur. Perde, eserin ana bölümleri, sahne ise perde içinde kişilerin girip çıkmasıyla değişen küçük bölümlerdir. Tiyatronun ögelerini, öykü ve romanın ögeleriyle karşılaştırdığımızda, tiyatro eseri de olay ya da olaylar zinciri, kişiler, olayın geçtiği yer ve zaman olmak üzere dört temel öge üzerine kuruludur. Tiyatro eserinde olay ya da olaylar zinciri bir eylem halinde yansıtılarak çatışma yaratan ögelerin farklı yönleri okura ya da izleyiciye fark ettirilmeye çalışılır. 
Tiyatro eserinin izleyiciye seslenme amacı düşünüldüğünde tiyatronun dilinin diğer anlatı türlerinden farklı olması gerektiği görülür. Tiyatro eserinde, sıradan ve günlük bir konuşma bile eserin temelindeki hareketi yansıtmanın bir aracı olabilir. Bu nedenle tiyatro 
eserinin temel anlatım biçimi konuşmadır. Konuşma, bazen tek başına, kendi kendine konuşma (monolog) biçimindedir, bazen de karşılıklı konuşma (diyalog) biçimindedir. Konuşma biçimi her nasıl olursa olsun tiyatro eserinde konuşma, amaçlı ve işlevseldir. Konuşmanın dışında betimlemelerden de yararlanılır. Betimlemeler, tiyatro eserinde yeri ya da kişileri kısaca tanıtmak amacıyla yapılır. 
Türk toplumuna özgü musiki, raks ve edebiyat anlayışı ile Batılı sanat anlayışının ortaya çıkardığı tiyatro birbiriyle bağdaşamamış ve bu tür Tanzimat dönemine kadar gelişememiştir. Bu döneme kadar Anadolu coğrafyasında gelişmiş köy tiyatrosu (Köy Seyirlik Oyunları), halk tiyatrosu geleneği (Meddah, Karagöz, Ortaoyunu, Kukla), kimi zaman halk tiyatrosu geleneğini benimseyen, kimi zaman da Batı tarzı tiyatro etkinliklerinin yapıldığı saray tiyatrosu modern Türk tiyatrosunu besleyen kaynaklar olmuştur (Tekerek, 2003:35). 
Batılı anlamda tiyatro ile Tanzimat ile başlayan tanışma süreci, daha sonraları bu türde eserler verilmesiyle önemli ölçüde gelişme göstermiştir. Bu dönemde topluma giren Batı kaynaklı yeni düşünce ve anlayışlar, dönemin yazar ve şairleri tarafından halka anlatılmak istenmiş ve bu amaçla yeni edebî türleri kullanma ihtiyacı doğmuştur. Roman, hikâye, deneme, eleştiri gibi düz yazı türlerinden biri de tiyatro olmuştur. Tiyatro, halkı aydınlatma ve bilinçlendirme çabasında en önemli eğitim aracı olarak görülmüştür. İlk Osmanlı tiyatrosunun Güllü Agop tarafından 1870’te kurulmasıyla birlikte tiyatro eserleri yabancı dillerden çevrilmeye ya da adapte edilmeye başlanmasının da türün gelişiminde çok etkisi olmuştur. 
Cumhuriyet’in ilk yıllarında tiyatro eseri yazarları daha çok tarihe ve efsanelere yönelerek ulusçuluğu aşılayan düşünceler üzerinde durmuşlardır. Bu dönemde toplumsal sorunları, değer yargılarının değişmesini ve ruhsal çelişkileri konu edinmişlerdir. Yaşar Nabi’nin Mete; Behçet Kemal’in Çoban ve Atilla, Necip Fazıl’ın Sabır Taşı adlı oyunları Türklerin erdemleri ve uygarlığını yansıtmak amacını taşırlar. 
1950’li yılların tiyatrosunda köy sorunlarına eğilme görülür. Aynı dönemde kimi yazarlar bireyden toplum sorunlarına geçerken, kimileri olaydan ve durumlardan hareket ederek toplumsal sorunlara yönelmişlerdir. Turgut Özakman, Haldun Taner, Orhan Asena, Refik Erduran bireylerden olaylara geçerken; Orhan Kemal, Cevat Fehmi Başkut, Oktay Rifat, Rıfat Ilgaz, Recep Bilginer olaydan hareket eden yazarlar olarak yer alırlar. 1970’ten sonra 12 Mart olayı ve buna bağlı olarak Türk tarihini yeniden gözden geçirme, işçi sorunları, Almanya’ya gidenlerin kültür çatışmaları, Almanya’da yetişmekte olan birinci, ikinci kuşağın sorunları 
işlenir. Erol Toy, Adalet Ağaoğlu, Necati Cumalı, A. Turan Oflazoğlu, Orhan Asena bu dönemin oyun yazarlarından bazılarıdır. 
Tiyatro Türleri 
  Konuyu işleyişi bakımından, Batılı anlamda üç türlü tiyatrodan söz edilebilir. Bu türlerden trajedi ve komedi ana tür, drama ve diğer türler ise bu iki türün birleşmesi ya da değişmesiyle ortaya çıkan türlerdir.  
Tragedya (Trajedi, Ağlatı): Çağlar boyunca tragedya gerek öz gerek biçim bakımından zaman içinde değişime uğrasa da genel olarak, okurda ya da izleyicide korku ve acımaya yönelik hisler uyandırmayı amaçlayan, kurallı bir anlatımı olan tiyatro türüdür. Tragedyanın başlıca nitelikleri; konusunu tarihten ve mitolojiden alması, erdemin ve ahlaksal değerlerin ele alınması, kahramanlarının sıradan insanlar yerine seçkin ya da olağanüstü kişiler olması, kanlı, çirkin, korkunç sahnelere, kaba sayılabilecek sözlere yer verilmemesi, klasik bir dil ve üslup anlayışıyla yazılması, yazımında üç birlik kuralına uyulmasıdır. Üç birlik kuralının temel amacı, oyunu izleyenlerin olay çizgisini ve temel sorunu gözden kaçırmamalarını, eseri bütün olarak algılayabilmelerini sağlamaktır. Eski Yunan tiyatrolarının tamamına yakını manzum olarak tragedya türünde yazılmıştır. Latin edebiyatı döneminde Shakespeare’in Romeo ve Juliet, Hamlet, Kral Lear adlı eserleri ve Klasik dönemde (17. yüzyılda) Corneille’nin Le Cid ve Horace adlı eserleri ile Racine’nin Andromak, Phedre adlı eserleri tragedya türünün önemli eserleridir. Türk edebiyatında tragedya türünde eser veren sanatçı sayısı azdır. Bunda, Türk tiyatro geleneğinin güldürü temelli olması, tiyatronun Türk edebiyatına girdiği dönemde tragedyanın geçirdiği değişim, konuların mitoloji ve din kaynaklı olması gibi nedenlerin etkili olduğu söylenebilir. 
Komedi (Komedya, Güldürü): Tiyatro ile ilgili kaynaklarda komedi; insanların, olayların ya da durumların gülünç yönlerini genellikle eleştirel bir bakış açısı ile ele alıp işleyen tiyatro türü olarak açıklanmaktadır. Komedide insanları gülünç duruma düşürmeden, zayıf tarafları kaba ve alaylı olmayan bir biçimde ele alınır. 
Komedinin de kökeninin tragedya gibi eski Yunan’da Dionysos şenliklerindeki toplu danslara ve türkülere dayandığı belirtilir. Klasik komedyada da klasik tragedyada olduğu gibi üç birlik kuralına uyulur. Komedinin temelinde eğlence, kalabalık, keyif ve yaşamın doğal döngüsü vardır. Komediler, konularını günlük yaşamdan alır. Güncel sorunları ele alan komedilerin kahramanları da sıradan, yaşamın içinden insanlardır. Komediler toplumda, günlük yaşamda, siyasette bozuk ya da garip olanı eleştirerek izleyicilerin bunun üzerinde düşünmesini 
sağlama eğilimindedir (Gökalp Alpaslan, 2009:206). Komedi türünde yazılan eserlerde, iyimser tavrın doğal bir sonucu olarak oyun mutlu sonla biter. 
İlk büyük komedi şairi Aristophanes’tir. Komedilerinde devrin tanınmış kişilerini ve bazı toplumsal olayları yermiştir. En önemli komedileri Eşekarıları, Kurbağalar’dır. 17. yüzyıl Fransız yazarı Moliere, devrinin güldürmeyi amaç edinen komedilerine karşılık, güldürerek düşündüren bir komedi çığırı açmıştır. Komedilerinde özellikle gülünç âdet ve karakterler üzerinde durmuştur. Gülünç Kibarlar, Cimri, Hastalık Hastası en ünlü eserleridir. 
Komediler yoğunlaştıkları konulara göre farklı adlandırılırlar. Örneğin, insan karakterinin gülünç ve aksak yanlarını konu alıyorsa karakter komedileri (Moliere’in Cimri, Hastalık Hastası); içinde bulunduğu toplumun gülünç ve aksak yönlerini ele alıyorsa töre komedileri (Şinasi’nin Şair Evlenmesi); iç içe geçmiş olayları şaşırtıcı yönleriyle ele alıyor ve genellikle sadece güldürme amaçlanıyorsa entrika komedileri (Ahmet Vefik Paşa’nın Ayyar Hamza) olarak adlandırılır. 
Türk edebiyatında komedi, Tanzimat’tan sonra özellikle Molier’in örnek alınmasıyla tiyatro dünyasına girmiştir. Geleneksel mizah anlayışının da etkili olduğu bu dönemde Şinasi’nin kaleme aldığı Şair Evlenmesi bu etkilenmenin bir ürünü olarak görülmüştür (Şengül, 2001:28). Komedi o dönem yazarları için yenilik hareketleri ve ahlaki anlayışın halka anlatılmasında önemli bir fırsat olarak değerlendirilmiştir. Cumhuriyet döneminde de aynı anlayışla Osmanlı dönemine yönelik eserler yazılmıştır. Modern Türk tiyatrosunda komedi Aziz Nesin’in ve Haldun Taner’in tiyatro eserlerinde eleştirel söylemle bütünleşmiştir. 
Dram: İnsanı doğal ve toplumsal çevresinden soyutlamadan, yaşamın acıklı yanlarıyla gülünç yanlarını bir arada yansıtan tiyatro türüdür (Özdemir, 2002:366). Dramın doğuşu Shakespear’in oyunlarına dayansa da asıl çıkışını 19. yüzyılda Fransız edebiyatında Victor Hugo ile gerçekleştirir. Schiller ve Goethe de dram tarzında tiyatro eserleri ile bu türün gelişiminde etkili olmuş isimlerdir. Dram türüyle birlikte tiyatro, tragedyada ve komedideki kesin ve değişmez kurallardan kurtulur. Yaşam bir yönüyle değil, daha gerçekçi bir biçimde her yönüyle ele alınır (Gökalp Alpslan, 2009: 210). Konusu günlük hayattan ve kahramanları her sınıftan insan olabilir. Dramda üç birlik kuralı ve beş perdeden oluşma zorunluluğu ortadan kalkar. Sahnede korkunç ve acı verici olaylar gösterilebilir. Bütün bu değişimler tiyatronun bu türüyle birlikte daha esnek daha özgür bir yazınsal tür olmasını sağlamıştır. 
Günümüzde çağdaş tiyatro denilince yukarıda genel olarak açıklanan türlerin dışında da pek çok tür bulunduğu görülmektedir. 20. yüzyılda yaşanan hızlı değişim sürecinde tiyatro da 
diğer yazınsal türler gibi bu değişimden etkilenmiş ve yeni arayışlara yönelmiştir. Bu çeşitlilik içinde dışavurumcu tiyatro, gerçeküstücü tiyatro, absürd tiyatro, varoluşçu tiyatro, diyalektik tiyatro, deneysel tiyatro, bulvar tiyatrosu, epik tiyatro gibi türler bulunmaktadır (Kavcar, Oğuzkan ve Aksoy, 2009: 309-316). Günümüz çağdaş tiyatrosunda bütün geleneklere baş kaldırma, kurallara yani ölçüye, açık ve düz anlatıya karşı geliş söz konusudur. Günümüzde aşk, para, aile, toplum, politika, ekonomik hayat, psikolojik hayat gibi insanı ilgilendiren her konu tiyatronun konusu olabilmektedir.  

Anahtar Kelimeler : Tarih,boyunca,farklı,medeniyet,havzalarında,teatral,düzeni,esas,alan,çeşitli,oyunlar,,gösteriler,,performans,sanatları,vb.,var,olagelmiştir.,Toplumların,yaşayış,biçi..